της Ρωσίας από Έλληνες γονείς και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το 1912. Αποφοίτησε από το Βαρβάκειο και πήρε το δίπλωμα αρχιτέκτονα από το ΕΜΠ το 1931. Έως το 1934 εργάστηκε ως ιδιώτης αρχιτέκτονας. Από νωρίς ασχολήθηκε με την αποτύπωση αρχαιολογικών χώρων και την αναπαράσταση μνημείων. Συνεργάστηκε σε ανασκαφές στην Αθήνα (Πνύκα, βόρεια πλευρά της Ακρόπολης, Ρωμαϊκή Αγορά, Ακαδημία Πλάτωνος, Άγιος Κοσμάς). Εργάστηκε επίσης στην Ελευσίνα, στην Ιερά Οδό, στα Μέγαρα, στην Όλυνθο, στην Παλαιστίνη και στην Κύπρο, όπου συμμετείχε στην αναστήλωση των θεάτρων Σαλαμίνας και Πάφου. Το 1935 έγινε τακτικός αρχιτέκτονας της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών για τις ανασκαφές της Αρχαίας Αγοράς της Αθήνας και της Κορίνθου, θέση που κράτησε έως το 1973. Το 1949 διενήργησε ανασκαφές σε παλαιοχριστιανικά μνημεία της Αθήνας για λογαριασμό της Αρχαιολογικής Εταιρείας. Το 1952–53 εκπόνησε στο Πρίνστον τα σχέδια για την αναστήλωση της Στοάς του Αττάλου. Παράλληλα συνέταξε αρχαιολογικό χάρτη της Αθήνας. Αναγορεύτηκε διδάκτωρ του ΕΜΠ το 1955. Έγινε επίτιμος καθηγητής της Αμερικανικής Σχολής το 1973 και επίτιμος διδάκτωρ της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το 1974.
Ο Τραυλός ασχολήθηκε συστηματικά με την έρευνα και αποτύπωση των διαφόρων περιόδων πολεοδομικής ανέλιξης της πόλης της Αθήνας. Τα αποτελέσματα αυτών των ερευνών τα αποτύπωσε σε δεκάδες σχέδια και σπουδαίες αναπαραστάσεις σε τρισδιάστατα μοντέλα αυτών των περιόδων, αλλά και στο σημαντικό έργο του Πολεοδομική Εξέλιξης των Αθηνών, Αθήναι 1960. Τη δεκαετία του '70, μετά από παρότρυνση του Γάλλου εκδότη Joël Cuénot, οποίος είχε δημιουργήσει μια σειρά παρουσιάσεων ευρωπαϊκών πόλεων (Παρίσι, Βενετία κ.α.), προσάρμοσε τη μελέτη του 1960 στη μορφή που είχαν τα βιβλία της σειράς, προσθέτοντας και άλλες πληροφορίες. Από αυτή τη γαλλική έκδοση θα παρουσιάσουμε σε συνέχειες τα κείμενα που συνοδεύουν την κάθε οικιστική-πολεοδομική περίοδο της Αθήνας.
1. Το περιβάλλον
Η Αθήνα, η σημερινή πρωτεύουσα της Ελλάδας, είναι χτισμένη στη θέση της αρχαίας πόλης. Βρίσκεται στο νότιο άκρο της μεγάλης πεδιάδας της Αττικής, σε απόσταση 5-6 χιλιομέτρων από τον Σαρωνικό κόλπο. Η πεδιάδα της Αθήνας, αν εξαιρέσουμε τη νότια πλευρά της που βρέχεται από τη θάλασσα, περιβάλλεται από όλες τις πλευρές από βουνά που υψώνονται σαν τείχη: το Αιγάλεω, την Πάρνηθα, την Πεντέλη και τον Υμηττό. Η πρόσβαση είναι δυνατή μόνο από στενά περάσματα, τα οποία μπορούσαν εύκολα να ελεγχθούν. Η πεδιάδα εκτείνεται από τις ακτές του Σαρωνικού προς τα βόρεια σε βάθος 22 χιλιομέτρων και πλάτος 10 χιλιομέτρων. Κατά μήκος της χωρίζεται σε δύο άνισα τμήματα από μια σειρά λόφων: τα Τουρκοβούνια στα βόρεια, έπειτα ο Λυκαβηττός, οι λόφοι του Στρέφη, του Αγοραίου Κολωνού, του Αρείου Πάγου, της Ακρόπολης, των Νυμφών, της Πνύκας, του Μουσείου, του Αρδηττού και, τέλος, της Σικελίας στα νότια.
Στο δυτικό τμήμα, το οποίο είναι και το μεγαλύτερο, ρέει ο Κηφισός, που πηγάζει από την Πάρνηθα και εκβάλλει στον Σαρωνικό κόλπο. Το ανατολικό τμήμα διασχίζεται από τον Ιλισό, ο οποίος πηγάζει από τον Υμηττό και χύνεται στον Κηφισό. Ο Κηφισός και ο Ιλισός είναι και οι δύο χείμαρροι. Κατά την ξηρή περίοδο δεν είναι παρά μικρά ρυάκια, αλλά μετά από καταρρακτώδεις βροχές αποκτούν επικίνδυνη ορμητικότητα και πλημμυρίζουν το χαμηλότερο τμήμα της πεδιάδας. Και οι δύο διατήρησαν τη μορφή που είχαν κατά την αρχαιότητα μέχρι την εποχή που οι κοίτες τους διαμορφώθηκαν και, σε πολλά σημεία, καλύφθηκαν. Ένα άλλο μικρότερο, αλλά με μεγαλύτερη παροχή, ποτάμι ήταν ο Ηριδανός. Ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ., όταν η πόλη επεκτάθηκε, εγκλείστηκε μέσα στα τείχη της και πιθανότατα καλύφθηκε κατά την κατασκευή ενός μεγάλου αποχετευτικού αγωγού μέσα στην κοίτη του. Ο Ηριδανός, που πήγαζε από τις νότιες υπώρειες του Λυκαβηττού, διέσχιζε την πόλη και, αφού έβγαινε από τα τείχη στην περιοχή του Κεραμεικού, στρεφόταν προς τα νότια και χυνόταν στον Ιλισό. Υπήρχε, τέλος, ένας ακόμη μικρός χείμαρρος, ο Κυκλοβόρος, που έρεε βορειοδυτικά της πόλης. Η Αθήνα, τόσο κατά την αρχαιότητα όσο και σήμερα, υπέφερε από έλλειψη νερού. Εκτός από τα λιγοστά νερά του Ιλισού και του Ηριδανού, οι μικρές πηγές γύρω από την Ακρόπολη, η πηγή του Ασκληπιείου, η Κλεψύδρα και η πηγή στο σπήλαιο της Αγλαύρου αποτελούσαν τα μοναδικά σημεία πόσιμου νερού. Γι' αυτό οι κάτοικοι εξασφάλιζαν νερό ανοίγοντας πηγάδια και κατασκευάζοντας μεγάλες δεξαμενές για τη συλλογή του βρόχινου νερού.
Οι αρχαίοι, καθοδηγούμενοι από διάφορες παρατηρήσεις, πίστευαν ότι το φυσικό περιβάλλον της Αθήνας είχε μεταβληθεί ριζικά εξαιτίας καταστροφικών κατακλυσμών. Ο Πλάτων, στον Κριτία, παρουσιάζει μια πολύ παραστατική εικόνα της αλλαγής της μορφής της Ακρόπολης. Πίστευε ότι αρχικά αποτελούσε ένα μεγάλο οροπέδιο, το οποίο εκτεινόταν από τον Ηριδανό έως τον Ιλισό και από τον Λυκαβηττό έως τα υψώματα της Πνύκας. Όσον αφορά, από την άλλη πλευρά, τη μορφή του νότιου τμήματος της πεδιάδας, οι αρχαίοι συγγραφείς γνώριζαν ότι σε πολύ μακρινή εποχή καλυπτόταν από τη θάλασσα και ότι ο Πειραιάς ήταν νησί. Πράγματι, η μελέτη των θαλάσσιων απολιθωμάτων απέδειξε ότι η θάλασσα εισχωρούσε πολύ βαθύτερα στην ξηρά: στα δυτικά έφτανε σχεδόν μέχρι το ύψος της Ιεράς Οδού και στα ανατολικά έως τον λόφο της Σικελίας. Διάφορες φυσικές αιτίες, όπως οι κατακλυσμοί αλλά και οι ετήσιες βροχοπτώσεις, μετέφεραν αδιάκοπα χώμα και πέτρες από τους λόφους και τα υψηλότερα σημεία της πεδιάδας, σχηματίζοντας κατά τη διάρκεια των αιώνων τη σημερινή ακτή του Φαλήρου.
Από γεωλογική άποψη, το υπέδαφος της περιοχής αποτελείται από αθηναϊκούς σχιστόλιθους, οι οποίοι καλύπτονται από γκριζωπό ασβεστόλιθο που σχηματίζει το ανώτερο τμήμα των λόφων. Το έδαφος της Αθήνας και, γενικότερα, της Αττικής είναι ξηρό και φτωχό. Στην έλλειψη εύφορων εδαφών και στη γυμνή όψη που παρουσιάζει το έδαφος, ιδιαίτερα κατά τους θερινούς μήνες, οφείλεται το γεγονός ότι η Αττική δεν υπέστη εισβολές ή, τουλάχιστον, ότι οι εισβολείς δεν μπορούσαν να παραμείνουν εκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα. Για τον λόγο αυτό, από την εγκατάσταση των πρώτων κατοίκων της, η Αττική αναπτύχθηκε ομαλά, χωρίς βίαιες διακοπές, και οι Αθηναίοι υπερηφανεύονταν ότι ήταν αυτόχθονες.
Η εντύπωση της γυμνότητας που προκαλεί η περιοχή οφείλεται κυρίως στον Υμηττό και στο τμήμα της πεδιάδας που βρίσκεται ανατολικά του Ιλισού, το οποίο, λόγω της φύσης του εδάφους, δεν ευνοεί την ανάπτυξη μεγάλων δέντρων. Το δυτικό τμήμα, στις δύο όχθες του Κηφισού, παρουσιάζει εντελώς διαφορετική εικόνα. Εκεί το πλούσιο και γόνιμο έδαφος είναι ιδιαίτερα εύφορο. Ευδοκιμούν τα αμπέλια και κάθε είδους οπωροφόρα δέντρα, ενώ υπάρχουν εκτεταμένοι λαχανόκηποι, οι οποίοι μέχρι πριν από μόλις πενήντα χρόνια επαρκούσαν σχεδόν για τις ανάγκες της πρωτεύουσας. (συνεχίζεται)
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου