ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΡΑΥΛΟΣ: ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ (Β΄)

 (ΣΥΝΈΧΕΙΑ)

Οι πρώτοι κάτοικοι εγκαταστάθηκαν στην Ακρόπολη και στους πρόποδες του βράχου κατά τη
Νεολιθική εποχή, πιθανότατα γύρω στο 3000 π.Χ. Από την εποχή εκείνη έως την εποχή του Θησέα, η πόλη περιλάμβανε, σύμφωνα με την περιγραφή του Θουκυδίδη, την Ακρόπολη και μια μεγάλη έκταση στα νότια αυτής. Η πρώτη πόλη καταλάμβανε πράγματι ολόκληρη αυτή την περιοχή έως τον Ιλισό. Δεν ήταν, όμως, ενιαία, αλλά αποτελούνταν από απομονωμένες συνοικίες, γεγονός από το οποίο προέρχεται και ο πληθυντικός τύπος «Αθήναι».

Προς το τέλος του 15ου αιώνα π.Χ. κατασκευάστηκε στην Ακρόπολη το βασιλικό ανάκτορο, το οποίο περιλάμβανε, εκτός από τα βασιλικά διαμερίσματα, τα πρώτα ιερά και διοικητικά κτίρια. Κατά την εποχή αυτή η Αθήνα δεν παρουσίαζε ιδιαίτερο ενδιαφέρον και αναπτυσσόταν ομαλά, όπως και τα άλλα μικρά βασίλεια της Αττικής. Η πόλη γνώρισε σημαντική ανάπτυξη χάρη στον Θησέα, ο οποίος κατάφερε να ενώσει όλα αυτά τα βασίλεια σε ένα ενιαίο κράτος με πρωτεύουσα την Αθήνα. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Θησέας κατάργησε τα τοπικά Πρυτανεία και ίδρυσε ένα κοινό Πρυτανείο, καθώς και την πρώτη Αγορά της πόλης, την «Αρχαία Αγορά».

Κατά το δεύτερο μισό του 13ου αιώνα παρατηρείται έντονη δραστηριότητα για την οχύρωση της Ακρόπολης. Τότε κατασκευάστηκε, με κυκλώπεια τοιχοποιία, ένα πολύ ισχυρό τείχος, το λεγόμενο Πελαργικό ή Πελασγικό τείχος, τμήματα του οποίου σώζονται σε πολλά σημεία. Η κύρια είσοδος του φρουρίου εξακολουθεί να βρίσκεται στα δυτικά, στη θέση όπου αργότερα κατασκευάστηκαν τα Προπύλαια. Για την ενίσχυση της ασφάλειας της εισόδου κατασκευάστηκε πιθανότατα τότε ένα δεύτερο τείχος, το οποίο περιέβαλλε τους πρόποδες του λόφου στη δυτική πλευρά, καθώς και μικρά τμήματα των βόρειων και νότιων πλαγιών. Αυτή η εξωτερική οχύρωση, η οποία ονομαζόταν επίσης Πελασγική, είχε ως σκοπό, εκτός από την προστασία, να συμπεριλάβει μέσα στα όριά της δύο πηγές: την πηγή του Ασκληπιείου και την πηγή Κλεψύδρα, καθώς και εκείνη που βρισκόταν στο σπήλαιο της Αγλαύρου.

Σύμφωνα με την παράδοση, κατά την εισβολή των Δωριέων η πόλη σώθηκε χάρη στη θυσία του Κόδρου, ο οποίος δέχτηκε να σκοτωθεί από τον εχθρό, ώστε να εκπληρωθεί η προφητεία σύμφωνα με την οποία η σωτηρία της πόλης εξαρτιόταν από τον θάνατο του βασιλιά της. Οι Αθηναίοι, για να τιμήσουν αυτή τη θυσία, κατάργησαν τη μοναρχία, θεωρώντας ότι ήταν αδύνατο να βρεθεί αντάξιος διάδοχος του Κόδρου.

Μετά το τέλος της προϊστορικής εποχής ακολούθησε μια μακρά περίοδος 350 ετών, η οποία στην ιστορία της τέχνης ονομάζεται «γεωμετρική», λόγω της χαρακτηριστικής διακόσμησης των αγγείων. Η Αττική και, ιδιαίτερα, η Αθήνα αποτελούσαν τότε, χάρη στα εργαστήρια κεραμικής τους, σημαντικό καλλιτεχνικό και εμπορικό κέντρο. Η πόλη κατέλαβε πλέον πρωταγωνιστική θέση σε όλους τους τομείς της τέχνης. Το αθηναϊκό κράτος συνέχισε να αναπτύσσεται, δημιουργήθηκαν νέες συνοικίες και η πόλη έφτασε σε υψηλό επίπεδο δύναμης και ευημερίας. Όπως και στις άλλες πόλεις της Ελλάδας, η αριστοκρατία διαδέχθηκε τη μοναρχία, ενώ ο άρχοντας διατηρούσε, κατ’ αρχήν, την εξουσία για περίπου δέκα χρόνια.

Η Αθήνα ήταν χωρισμένη σε δύο τομείς: την Ακρόπολη, η οποία πολύ νωρίς ονομάστηκε «πόλις», και την κάτω πόλη, που ονομαζόταν «άστυ» και περιλάμβανε την Αγορά και την υπόλοιπη κατοικημένη περιοχή. Δεν γνωρίζουμε, ωστόσο, την έκταση που καταλάμβανε ο δεύτερος αυτός τομέας ούτε τη μορφή των κατοικιών, επειδή τα ερείπια είναι πολύ λίγα. Η ταφή των νεκρών εξακολουθούσε να γίνεται κατά μήκος των αρχαίων δρόμων, στους χώρους που είχαν καθιερωθεί ήδη από την προϊστορική εποχή. Το κύριο νεκροταφείο, όμως, βρισκόταν βόρεια του Αρείου Πάγου, στη θέση όπου αργότερα δημιουργήθηκε η Αγορά του Σόλωνα. Κατά την πρωτογεωμετρική εποχή εκτεινόταν έως τον Κεραμεικό.

 Κατά τον πρώτο αιώνα αυτής της περιόδου, η αριστοκρατία παρέμεινε πολύ ισχυρή, ακόμη και όταν η θητεία του άρχοντα περιορίστηκε σε ένα έτος (683-682 π.Χ.). Η νομοθεσία του Δράκοντα (624 π.Χ.) δεν κατάφερε να περιορίσει την επιρροή των αριστοκρατών και η δυσαρέσκεια των αγροτών και των πολιτών συνεχίστηκε μέχρι τις αρχές του 6ου αιώνα. Το 594 π.Χ. οι Αθηναίοι συμφώνησαν να εκλέξουν τον Σόλωνα, ο οποίος απολάμβανε την κοινή εμπιστοσύνη, προκειμένου να μεταρρυθμίσει το πολιτικό καθεστώς και τους νόμους. Η μορφή του Σόλωνα αποτελεί σημαντικό σταθμό στην ιστορία της πόλης. Οι πολίτες έτρεφαν ιδιαίτερη εκτίμηση προς το πρόσωπό του, λόγω της συμβολής του στην ανάκτηση της Σαλαμίνας και στην ενσωμάτωση της Ελευσίνας στην Αθήνα. Τότε εδραιώθηκε οριστικά η αθηναϊκή δύναμη.

Η ανάπτυξη της πόλης οδήγησε, χωρίς αμφιβολία, στην εφαρμογή ενός μεγάλου πολεοδομικού προγράμματος, το οποίο ξεκίνησε από τον Σόλωνα και συνεχίστηκε από τον Πεισίστρατο και τους διαδόχους του (561-510 π.Χ.). Η Ακρόπολη έπαψε να χρησιμοποιείται ως ακρόπολη-οχυρό και εκεί κατασκευάστηκαν οι πρώτοι μνημειώδεις ναοί. Παράλληλα, για την ασφάλεια της πόλης κατασκευάστηκε νέα οχύρωση, από την οποία δεν έχει διασωθεί τίποτα, αλλά η θέση της μπορεί να προσδιοριστεί με αρκετή ακρίβεια. Το τείχος περιέκλειε έκταση 500.000 τετραγωνικών μέτρων. 

Ο χώρος που καταλάμβαναν οι κατοικίες ήταν μικρότερος, περίπου 200.000 τετραγωνικά μέτρα. Ο υπόλοιπος χώρος καταλαμβανόταν από την Ακρόπολη, τον Άρειο Πάγο και τις δύο αγορές: εκείνη του Θησέα και τη νέα, που δημιουργήθηκε από τον Σόλωνα. Η Αγορά αποτελούσε το πολιτικό κέντρο της πόλης και, προς τα τέλη του 6ου αιώνα, απέκτησε σαφή και οργανωμένη μορφή. Πραγματοποιήθηκαν έργα κοινής ωφέλειας: υδροδότηση, αποχετευτικό δίκτυο και οργάνωση του οδικού δικτύου, το οποίο ξεκινούσε από την είσοδο της Αγοράς.

Από τις αρχές του 6ου αιώνα, η απαγόρευση ταφής των νεκρών μέσα στην πόλη ευνόησε τη δημιουργία, έξω από τα τείχη και εκατέρωθεν των δρόμων, εκτεταμένων νεκροταφείων. Τέλος, περίπου στα μέσα του ίδιου αιώνα ιδρύθηκαν τα τρία περίφημα γυμνάσια: της Ακαδημίας, του Λυκείου και του Κυνόσαργους.