ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΡΑΥΛΟΣ: ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ (Γ΄)

 (συνέχεια)

Προς τα τέλη του 6ου αιώνα παρατηρείται μεγάλη πνευματική, καλλιτεχνική, οικοδομική και εμπορική
δραστηριότητα. Το 508 π.Χ. ο Κλεισθένης θεμελίωσε την αθηναϊκή δημοκρατία με μια σειρά μεταρρυθμίσεων, σημαντικότερη από τις οποίες ήταν η διαίρεση των δήμων της Αττικής σε δέκα φυλές. Με τον τρόπο αυτό ο αριθμός των μελών της Βουλής αυξήθηκε σε 500, δηλαδή 50 από κάθε φυλή. Η Βουλή προετοίμαζε τα σχέδια των νόμων, τα οποία συζητούνταν και εγκρίνονταν από την Εκκλησία του Δήμου, που συνεδρίαζε στην Πνύκα.

Οι Αθηναίοι απέκτησαν τόσο υψηλό επίπεδο ζωής και ιδανικών, ώστε, έχοντας πλήρη επίγνωση της αξίας της ελευθερίας, απέκρουσαν την επίθεση των Περσών με τη νίκη στον Μαραθώνα (490 π.Χ.) και αργότερα στη Σαλαμίνα (480 π.Χ.). Μετά τον Μαραθώνα, με βάση ένα νέο αρχιτεκτονικό σχέδιο, πραγματοποιήθηκαν μεγάλα έργα στην Ακρόπολη: κατασκευάστηκε ο πρώτος Παρθενώνας και, στη θέση της μυκηναϊκής εισόδου, τα πρώτα μνημειώδη Προπύλαια. Την ίδια περίπου εποχή ανεγέρθηκε πάνω στον μυκηναϊκό πύργο ένας μικρός πώρινος ναός αφιερωμένος στην Αθηνά Νίκη.

Η Ακρόπολη, με τα Προπύλαιά της και τα τείχη της κατεδαφισμένα, ώστε να αναδεικνύονται οι ναοί, δεν μπορούσε πλέον να αμυνθεί κατά τη νέα επίθεση των Περσών το 480 π.Χ. Τότε το μαντείο των Δελφών συμβούλεψε τους Αθηναίους να κατασκευάσουν «ξύλινα τείχη», δηλαδή πλοία. Ωστόσο, πολλοί κάτοικοι ερμήνευσαν διαφορετικά τον χρησμό και οχύρωσαν την Ακρόπολη με ξύλινες κατασκευές. Οι εισβολείς δεν δυσκολεύτηκαν να τις καταστρέψουν και στη συνέχεια λεηλάτησαν και πυρπόλησαν τα ιερά. Στην πόλη οι καταστροφές ήταν τρομακτικές. Όλα τα κτίρια της Αγοράς καταστράφηκαν και μόνο τα σπίτια που κατέλαβε ο εχθρός διασώθηκαν. Η Αθήνα είχε πλέον μετατραπεί σε πόλη χωρίς οχυρώσεις, καθώς η καταστροφή τους αποτελούσε βασική επιδίωξη των Περσών. 

Η πρώτη μέριμνα των Αθηναίων μετά τη μάχη των Πλαταιών, το 479 π.Χ., και την οριστική αποχώρηση των Περσών, ήταν να κατασκευάσουν όσο το δυνατόν γρηγορότερα μια νέα οχύρωση. Χρησιμοποίησαν τις πέτρες και τα αρχιτεκτονικά μέλη των κατεστραμμένων κτιρίων, ακόμη και τις ταφικές στήλες. Η πρωτοβουλία για την κατασκευή αυτή ανήκε στον Θεμιστοκλή, ο οποίος, προβλέποντας έναν νέο κίνδυνο από την πλευρά των Λακεδαιμονίων, κατόρθωσε μέσα σε έναν χρόνο να οχυρώσει την πόλη. Η έκταση της πόλης είναι γνωστή από τη χάραξη του τείχους, το οποίο περιέκλειε έκταση 2.150.000 τετραγωνικών μέτρων. Ο Θεμιστοκλής έπεισε τους Αθηναίους να ολοκληρώσουν την οχύρωση των λιμανιών του Πειραιά, την οποία είχε αρχίσει το 493/492 π.Χ., έχοντας αντιληφθεί τη σημασία τους για την ανάπτυξη της ναυτικής δύναμης της Αθήνας. Η έκταση που περιέκλειαν τα τείχη του Πειραιά ανερχόταν σε 5.130.000 τετραγωνικά μέτρα, από τα οποία το ένα πέμπτο καταλάμβαναν τα λιμάνια της Μουνιχίας, της Ζέας και του Κανθάρου.

Η οχύρωση των δύο πόλεων ολοκληρώθηκε από τον Κίμωνα και συμπληρώθηκε το 445 π.Χ. από τον Περικλή με την κατασκευή των Μακρών Τειχών: του Βόρειου, του Νότιου και του Φαληρικού, τα οποία εξασφάλιζαν ασφαλή επικοινωνία ανάμεσα στην πόλη και τα λιμάνια. Η περιοχή που οχυρώθηκε με αυτόν τον τρόπο, συμπεριλαμβανομένων των δύο πόλεων, είχε έκταση 15.000.000 τετραγωνικών μέτρων και επέτρεπε, σε περίπτωση πολέμου, να βρουν καταφύγιο οι κάτοικοι της υπαίθρου και να αποθηκεύονται τρόφιμα. Ερείπια του τείχους του Θεμιστοκλή σώζονται σε διάφορα σημεία, όμως από τις δεκατρείς πύλες του είναι σήμερα ορατές μόνο η Ιερά Πύλη, το Δίπυλο και η Πύλη των Ιππέων. Μετά το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου, το 403 π.Χ., τα τείχη καταστράφηκαν από τους Λακεδαιμονίους. Ανοικοδομήθηκαν από τον Κόνωνα το 394 π.Χ., με εξαίρεση το Φαληρικό Τείχος, η σημασία του οποίου φαίνεται ότι είχε μειωθεί, καθώς το παλαιό λιμάνι του Φαλήρου είχε σταδιακά πάψει να χρησιμοποιείται.

Οι Αθηναίοι έδειξαν πολύ μικρό ενδιαφέρον για την ανοικοδόμηση των ιερών. Σύμφωνα με την παράδοση, είχαν ορκιστεί να διατηρήσουν τους πυρπολημένους ναούς τους, ώστε να θυμούνται την εισβολή των βαρβάρων. Μόνο μετά την υπογραφή από τον Καλλία, στα Σούσα το 448 π.Χ., της συνθήκης ειρήνης με τους Πέρσες, άρχισε η υλοποίηση ενός μεγάλου οικοδομικού προγράμματος.

Ο Περικλής ήταν ο εμπνευστής αυτών των έργων και πλαισιωνόταν από τους σπουδαιότερους αρχιτέκτονες, γλύπτες και ζωγράφους, αλλά και από τους ανώνυμους τεχνίτες, οι οποίοι κατόρθωσαν με αξιοθαύμαστη τελειότητα να αποδώσουν στην πέτρα και στο μάρμαρο την έμπνευση των καλλιτεχνών. 

Ένα από τα πρώτα έργα ήταν η κατασκευή ισχυρών αναλημματικών τοίχων, με σκοπό να αυξηθεί η έκταση του ιερού βράχου. Το γεγονός ότι κατά την ισοπέδωση της Ακρόπολης καλύφθηκαν παλαιότερα ιερά και βωμοί δείχνει ότι επρόκειτο για μια νέα, ενιαία αρχιτεκτονική σύνθεση. Ο νέος ναός που ανεγέρθηκε προς τιμήν της Αθηνάς, ο Παρθενώνας, ήταν ορατός από όλα τα σημεία της πόλης. Τότε κατασκευάστηκαν και τα υπόλοιπα μνημεία, ενώ πλήθος αναθημάτων και αγαλμάτων διακοσμούσε τον χώρο γύρω από τους ναούς. Στη θέση της παλαιάς εισόδου κατασκευάστηκαν νέα Προπύλαια. Ο νέος προσανατολισμός τους επιβλήθηκε από το συνολικό σχέδιο, αλλά και από την επιθυμία να εντυπωσιάζεται ο επισκέπτης, καθώς αναδεικνυόταν το κολοσσιαίο άγαλμα της Αθηνάς Προμάχου και οι δύο ναοί που βρίσκονταν εκατέρωθεν: ο Παρθενώνας και το Ερέχθειο. Μπροστά από τα Προπύλαια κατασκευάστηκε ένας ανηφορικός δρόμος, σχεδόν διπλάσιος σε πλάτος από τον προηγούμενο, ο οποίος ξεκινούσε από την Οδό των Παναθηναίων και είχε μήκος 80 μέτρα. Γύρω από την Ακρόπολη επισκευάστηκαν τα παλαιά ιερά και κατασκευάστηκαν νέα. Ήταν περίπου στα μέσα του 5ου αιώνα που ανεγέρθηκαν οι περισσότεροι ναοί της κάτω πόλης.

Οι αρχιτέκτονες αντιμετώπισαν τα προβλήματα της ανοικοδόμησης με μεγαλύτερη ελευθερία στην Ακρόπολη απ’ ό,τι στην κάτω πόλη, όπου η κατάσταση που είχε διαμορφωθεί εδώ και αιώνες δεν επέτρεπε ούτε τη χάραξη ενός νέου οδικού δικτύου ούτε τη βελτίωση του υπάρχοντος. Έτσι, η δραστηριότητά τους περιορίστηκε στο κεντρικό και δημόσιο τμήμα της πόλης: την Αγορά.

Εξαιτίας της αύξησης των διοικητικών αναγκών της πόλης, η έκταση της Αγοράς, ήδη από τα τέλη του 6ου αιώνα, δεν ήταν πλέον επαρκής, όπως αποδεικνύεται από τη μεταφορά της Εκκλησίας του Δήμου στην Πνύκα. Κατά την εποχή του Περικλή, η αποσυμφόρηση συνεχίστηκε με την κατασκευή του θεάτρου του Διονύσου και του Ωδείου του Περικλή, για τη διεξαγωγή των δραματικών και μουσικών αγώνων, οι οποίοι μέχρι τότε πραγματοποιούνταν στην Αγορά. Η επισκευή των κατεστραμμένων κτιρίων και η κατασκευή νέων οικοδομημάτων άρχισαν το 470 π.Χ. από τον Κίμωνα και, περίπου στα μέσα του 4ου αιώνα, η εκτέλεση όλων των προβλεπόμενων έργων είχε ολοκληρωθεί. Η Αγορά απέκτησε τότε πιο συγκεκριμένη και οργανωμένη μορφή. Στις τέσσερις πλευρές της μεγάλης ελεύθερης πλατείας κατασκευάστηκαν τα νέα δημόσια κτίρια. Όλα αυτά έχουν αποκαλυφθεί κατά τις πρόσφατες ανασκαφές. Μόνο η βόρεια πλευρά της Αγοράς δεν έχει ακόμη ανασκαφεί. Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι εκεί βρίσκονταν η Στοά των Ερμών και η περίφημη Ποικίλη Στοά, γνωστή για τα έργα ζωγραφικής που τη διακοσμούσαν (σήμερα-2026-ανασκαφές σε εξέλιξη και σε αυτόν τον τομέα). Στον χώρο γύρω από την πλατεία υπήρχε μεγάλος αριθμός αγαλμάτων και βωμών, καθώς και συστάδες μεγάλων δέντρων. Η Αγορά αποτελούσε το πιο επίσημο τμήμα της πόλης και θεωρούνταν ιερός χώρος. Καταβαλλόταν προσπάθεια να διατηρείται πάντοτε καθαρή, ενώ απαγορευόταν εκεί η πώληση τροφίμων και η είσοδος σε άτομα που ασκούσαν ευτελή ή ταπεινά επαγγέλματα. Επομένως, η εμπορική Αγορά θα πρέπει να βρισκόταν σε διαφορετικό αλλά κοντινό σημείο, πιθανότατα εκεί όπου αργότερα κατασκευάστηκε το μεγάλο κτίριο της Ρωμαϊκής Αγοράς.

Η Αθήνα, σε αντίθεση με τον Πειραιά, όπου δεν υπήρχε κανένας περιορισμός που να εμποδίζει την υιοθέτηση ενός νέου πολεοδομικού σχεδίου, αναπτύχθηκε ακανόνιστα, εξαιτίας της ήδη διαμορφωμένης κατάστασης που υπήρχε εδώ και αιώνες. Αυτό το ελεύθερο σύστημα πολεοδομικής ανάπτυξης ήταν γνωστό με τον καθιερωμένο όρο «αττικό». Οι κατοικίες εκτείνονταν γύρω από την Ακρόπολη και την Αγορά και καταλάμβαναν σχεδόν ολόκληρη την έκταση που βρισκόταν μέσα στα τείχη. Δεν έχει διασωθεί καμία πληροφορία σχετικά με τον αριθμό των σπιτιών. Ο Ξενοφών αναφέρει ότι στην εποχή του ο αριθμός τους ξεπερνούσε τις 10.000. Η πιο πυκνοκατοικημένη περιοχή βρισκόταν στα υψώματα της Πνύκας, ανάμεσα στους λόφους του Μουσείου και των Νυμφών, όπου σώζονται πολυάριθμα ερείπια. Ωστόσο, και σε άλλα σημεία οι ανασκαφές έφεραν στο φως κατάλοιπα, χάρη στα οποία γνωρίζουμε τη μορφή των κατοικιών εκείνης της εποχής.

Η κάτοψη ήταν πολύ απλή. Γύρω από μια ορθογώνια αυλή, συνήθως χωρίς περιστύλιο, ήταν διατεταγμένα τα διάφορα δωμάτια, ο αριθμός και η διάταξη των οποίων ποίκιλλαν. Το δάπεδο ήταν στρωμένο με πλακίδια από ξεραμένο πηλό, με εξαίρεση ορισμένα δωμάτια, όπου υπήρχε τσιμεντένιο ή ψηφιδωτό δάπεδο. Πολλά σπίτια διέθεταν και όροφο. Η στέγη αποτελούνταν από ξύλινο σκελετό, καλυμμένο με κεραμίδια. Χαρακτηριστικό στοιχείο αυτών των κατοικιών ήταν η «παστάς», δηλαδή ένας στεγασμένος χώρος που αποτελούσε συνέχεια της αυλής και συνήθως ήταν ανοιχτός προς τον νότο. Η σημασία του στην καθημερινή ζωή αποδεικνύεται από το γεγονός ότι το στοιχείο αυτό παρέμεινε σε χρήση καθ’ όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας. Σε ορισμένα σπίτια, ένα ή περισσότερα δωμάτια είχαν πόρτα που άνοιγε προς τον δρόμο. Επρόκειτο για καταστήματα ή εργαστήρια.

Οι δρόμοι της Αθήνας ήταν στενοί και ακανόνιστοι. Εκείνοι που ξεκινούσαν από το κέντρο της πόλης και οδηγούσαν προς τις διάφορες εξόδους της ήταν πιο πλατείς, χωρίς όμως να ξεπερνούν τα 5 μέτρα. Εξαίρεση αποτελούσαν η Οδός των Τριπόδων και η Οδός των Παναθηναίων, με πλάτος αντίστοιχα 6 και 12 μέτρα. Το τμήμα της Οδού των Παναθηναίων που βρισκόταν ανάμεσα στο Δίπυλο και την είσοδο της Αγοράς έφτανε μάλιστα τα 22 μέτρα. 

Γενικά, ολόκληρο το τμήμα της πόλης όπου βρίσκονταν οι ιδιωτικές κατοικίες ήταν φτωχό και παρουσίαζε έντονη αντίθεση με τη μεγαλοπρέπεια των ναών και των άλλων δημόσιων κτιρίων.

Στο εσωτερικό της πόλης δεν υπήρχαν μεγάλα πάρκα, αντίστοιχα με τους περίφημους κήπους των τριών μεγάλων γυμνασίων. Στην Αγορά και στα ιερά, όπου υπήρχε αρκετός χώρος, υπήρχαν μεγάλα δέντρα, όπως στο ιερό του Κόδρου και στο Ασκληπιείο. Η περιορισμένη παρουσία πρασίνου οφειλόταν κυρίως στην έλλειψη νερού. Οι κάτοικοι προμηθεύονταν νερό κυρίως από δεξαμενές, όπου συγκεντρωνόταν το νερό της βροχής, καθώς και από πηγάδια που βρίσκονταν στις αυλές των σπιτιών. Κατά την εποχή αυτή καταβλήθηκαν μεγάλες προσπάθειες για την υδροδότηση των πολυάριθμων κρηνών, καθώς και των δημόσιων κτιρίων.

Τέλος, μια ακόμη σημαντική πτυχή της πολεοδομίας ήταν τα νεκροταφεία. Η παλαιά απαγόρευση της ταφής των νεκρών μέσα στην πόλη φαίνεται ότι εφαρμοζόταν αυστηρά, όπως αποδεικνύουν οι τάφοι του 5ου και του 4ου αιώνα που έχουν ανακαλυφθεί έξω από την οχύρωση. Το κύριο και επίσης το πιο πολυτελές νεκροταφείο εξακολουθούσε να είναι εκείνο του Κεραμεικού, το οποίο εκτεινόταν εκατέρωθεν του δρόμου που οδηγούσε στην Ακαδημία. Ο δρόμος αυτός, πλάτους 38 μέτρων και μήκους περίπου 1.500 μέτρων από το Δίπυλο έως την είσοδο της Ακαδημίας, περιλάμβανε το Δημόσιο Σήμα, όπου θάβονταν οι πολιτικοί άνδρες, όσοι είχαν προσφέρει μεγάλες υπηρεσίες στην πολιτεία, καθώς και οι στρατιώτες που είχαν σκοτωθεί στον πόλεμο.   (συνεχίζεται)