ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΡΑΥΛΟΣ: ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ (Δ΄)

 (συνέχεια)

Αμέσως μετά την κατάληψη της Ολύνθου από τον Φίλιππο το 348 π.Χ., οι Αθηναίοι, ανήσυχοι από την
αύξηση της δύναμης των Μακεδόνων, άρχισαν βιαστικά να επισκευάζουν την οχύρωση της πόλης και, σε πολλά σημεία, να ανακατασκευάζουν πλήρως το τείχος, δίνοντάς του σε ορισμένα σημεία πάχος 5 μέτρων. Η απόφαση για την πραγματοποίηση μεγάλων έργων φαίνεται, ωστόσο, ότι πάρθηκε μετά τη μάχη της Χαιρώνειας, το 338 π.Χ. Γύρω από την οχύρωση, στο χαμηλότερο τμήμα της πόλης, από τις πρώτες απότομες πλαγιές βόρεια του λόφου των Νυμφών έως τους πρόποδες του λόφου του Μουσείου, κατασκευάστηκε, σε απόσταση 10 μέτρων από το κύριο τείχος, ένα δεύτερο τείχος. Μπροστά από αυτό ανοίχτηκε τάφρος πλάτους περίπου 11 μέτρων και βάθους 4 έως 5 μέτρων. Στην κορυφογραμμή των υψωμάτων ανάμεσα στους δύο λόφους κατασκευάστηκε ένα νέο τείχος, το Διατείχισμα, το οποίο περιόρισε την έκταση της πόλης κατά 350.000 τετραγωνικά μέτρα.

Ο ρήτορας Λυκούργος (338-326 π.Χ.) ανέλαβε την υλοποίηση ενός μεγάλου προγράμματος έργων καλλωπισμού της πόλης: την ανακατασκευή της Πνύκας, την ανέγερση του Παναθηναϊκού Σταδίου, του νέου θεάτρου του Διονύσου, της μεγάλης στοάς και του νέου ναού του Διονύσου Ελευθερέως. Ο χώρος γύρω από το θέατρο φιλοξένησε χορηγικά μνημεία, όπως εκείνα του Νικία, του Θρασύλλου κ.ά. Τα περισσότερα, όμως, βρίσκονταν στην Οδό των Τριπόδων, η οποία, ξεκινώντας από το Πρυτανείο, ακολουθούσε στους πρόποδες τη βόρεια πλευρά του λόφου της Ακρόπολης και κατέληγε στον χώρο μπροστά από το Ωδείο και το θέατρο. Περίπου την ίδια εποχή κατασκευάστηκε στο Ασκληπιείο μια δωρική στοά με όροφο, ενώ η Αγορά εμπλουτίστηκε με νέα κτίρια.

Κάτω από την επίστρωση των δρόμων, ακολουθώντας τη χάραξή τους, κατασκευάστηκε ένα ολοκληρωμένο δίκτυο αποχέτευσης, το οποίο αντικατέστησε τους μικρούς κτιστούς λάκκους που ανοίγονταν στην αυλή ή μπροστά από την είσοδο κάθε σπιτιού.

Παρά τις προσπάθειες των κατοίκων να οχυρώσουν την πόλη τους, οι Μακεδόνες κατέλαβαν την Αθήνα και εγκατέστησαν φρουρά στο οχυρό που είχε κατασκευαστεί γι’ αυτόν τον σκοπό το 294 π.Χ. στην κορυφή του λόφου του Μουσείου. Η κατοχή διήρκεσε σχεδόν μέχρι το τέλος του αιώνα. Μετά την αποχώρηση των Μακεδόνων, οι Αθηναίοι φρόντισαν να αναδιοργανώσουν την πόλη.

Ο βασιλιάς της Συρίας Αντίοχος Δ΄ ο Επιφανής (176-165 π.Χ.) ανέλαβε την ανέγερση ενός νέου μεγάλου ναού αφιερωμένου στον Ολύμπιο Δία, πάνω στα θεμέλια που χρονολογούνταν από την εποχή των Πεισιστρατιδών. Ωστόσο, ο πρόωρος θάνατός του δεν του επέτρεψε να ολοκληρώσει το έργο.

Ο Ευμένης Β΄ (197-159 π.Χ.) κατασκεύασε τη στοά που φέρει το όνομά του, στη νότια πλευρά της Ακρόπολης, η οποία, σύμφωνα με τον Βιτρούβιο, χρησιμοποιούνταν ως καταφύγιο για τους θεατές του θεάτρου του Διονύσου.

Η κατασκευή διαφόρων κτιρίων και στοών έδωσε στην Αγορά πιο κανονική μορφή. Πλέον παρουσίαζε την όψη των αγορών της ελληνιστικής εποχής στη Μικρά Ασία. Τότε κατασκευάστηκε στη νοτιοανατολική πλευρά της η Στοά του Αττάλου (159-138 π.Χ.), η οποία, όπως έχει αναστηλωθεί σήμερα, μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τόσο τη διάταξη όσο και τη λειτουργία αυτών των χαρακτηριστικών κτιρίων της ελληνιστικής εποχής.

Η εκπαίδευση αναπτύχθηκε σημαντικά. Εκτός από τα γυμνάσια του Κυνόσαργους, της Ακαδημίας και του Λυκείου, κατασκευάστηκαν δύο νέα κτίρια μέσα στην πόλη: τα γυμνάσια του Διογένη και του Πτολεμαίου, των οποίων ο χαρακτήρας διέφερε σημαντικά από εκείνον των παλαιότερων. Πράγματι, ούτε ο διαθέσιμος χώρος ούτε το περιβάλλον επέτρεπαν την κατασκευή συγκροτημάτων αντίστοιχων με τα παλαιότερα. Τα γυμνάσια της πόλης, που περιλάμβαναν αίθουσες διδασκαλίας, διαλέξεων και βιβλιοθήκες, καταλάμβαναν μικρή έκταση και είχαν καθαρά πανεπιστημιακό χαρακτήρα.

Η παρουσία των Ρωμαίων κατακτητών στην Ελλάδα είχε ολέθριες συνέπειες για την Αθήνα. Το 86 π.Χ. οι κάτοικοι εξεγέρθηκαν, προκειμένου να ανακτήσουν την ελευθερία τους. Μετά από μακρά πολιορκία, η πόλη καταλήφθηκε ξανά από τον Σύλλα. Τα τείχη της πόλης και του Πειραιά κατεδαφίστηκαν από τον Σύλλα, ο οποίος επιδίωκε με αυτόν τον τρόπο να ταπεινώσει τους Αθηναίους και να αποτρέψει μια νέα εξέγερση. Τα Μακρά Τείχη και η οχύρωση του Πειραιά δεν ανοικοδομήθηκαν ποτέ. Το λιμάνι, που παλαιότερα γνώριζε μεγάλη ακμή, έχασε κάθε σημασία και σταδιακά εγκαταλείφθηκε.

Η Αθήνα παρέμεινε για 340 χρόνια χωρίς καμία οχύρωση, γεγονός που, ωστόσο, δεν εμπόδισε την ανάπτυξή της. Στην Ακρόπολη κατασκευάστηκε ο κυκλικός ναός της Ρώμης και του Αυγούστου και επισκευάστηκε το Ερέχθειο. Παρόλο που η Αγορά είχε χάσει την πολιτική της σημασία, εξακολουθούσε να αποτελεί το κέντρο όλης της ζωής της πόλης. Η εικόνα της παρέμενε ουσιαστικά ίδια με εκείνη που είχε κατά την ελληνιστική εποχή. Ωστόσο, γύρω στο 15 π.Χ., ο Αγρίππας κατασκεύασε ένα ωδείο στο κέντρο της πλατείας, ενώ οι υπόλοιποι ελεύθεροι χώροι καλύφθηκαν από διάφορα κτίρια.

Ανάμεσα στις πολυάριθμες αυτές κατασκευές, το μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι ναοί. Όλοι τους κατασκευάστηκαν με αρχιτεκτονικά μέλη από γνωστούς ναούς της κλασικής εποχής στην Αττική, οι οποίοι είχαν εγκαταλειφθεί μετά την καταστροφή τους. Στη θέση της εμπορικής Αγοράς ανεγέρθηκαν επίσης νέα κτίρια, όπως το Ωρολόγιο του Κυρρήστου και το κτίριο της λεγόμενης Ρωμαϊκής Αγοράς. Το τελευταίο αποτελούνταν από μια μεγάλη ορθογώνια αυλή, περιβαλλόμενη από περιστύλιο, πίσω από το οποίο βρίσκονταν άλλες στοές και αίθουσες που χρησιμοποιούνταν ως καταστήματα πώλησης τροφίμων.

Η πόλη αναπτύχθηκε κυρίως χάρη στην υποστήριξη των Ρωμαίων αυτοκρατόρων, ξένων βασιλιάδων και πολλών φιλαθηναίων ιδιωτών, οι οποίοι προσέφεραν τεράστια χρηματικά ποσά για την ανέγερση νέων ναών και κτιρίων.

Το θρησκευτικό συναίσθημα βρισκόταν τότε σαφώς σε παρακμή, ιδιαίτερα μετά την εισαγωγή της λατρείας νέων θεών και τη θεοποίηση των Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Η Αθήνα, ωστόσο, εξακολουθούσε να θεωρείται η σημαντικότερη πόλη της αρχαίας θρησκείας, όπου οι γιορτές και οι θρησκευτικές τελετές πραγματοποιούνταν με εξαιρετική μεγαλοπρέπεια.

Η συστηματική λεηλασία των αγαλμάτων και άλλων αριστουργημάτων από τους Ρωμαίους ενίσχυσε τη φήμη της, καθώς αυτά, μεταφερόμενα στη Ρώμη, γεννούσαν στον καθένα την επιθυμία να γνωρίσει την πόλη όπου η τέχνη είχε φτάσει σε τέτοιο βαθμό τελειότητας. Η Αθήνα διατηρούσε ανέπαφους όλους τους ναούς και τα μνημεία της, μαζί με τον πλούσιο διάκοσμό τους. Παράλληλα, σύγχρονοι καλλιτέχνες δημιουργούσαν νέα έργα ή αντίγραφα γλυπτικών συνθέσεων της κλασικής ή της ελληνιστικής εποχής, τα οποία κοσμούσαν τα μνημεία, τα ιερά και τα νεκροταφεία της πόλης. Άλλα αντίγραφα εξάγονταν, κυρίως προς τη Ρώμη.

Κατά τον 1ο αιώνα μ.Χ. ανακαινίστηκε η οδός των Παναθηναίων σε όλο το μήκος της, από το Δίπυλο, από όπου ξεκινούσε, έως την είσοδο της Ακρόπολης, με συνολικό μήκος 1.000 μέτρα. Από τον προϊστορικό ήδη καιρό, μέσω αυτής της οδού ο ιερός βράχος συνδεόταν με την υπόλοιπη Ελλάδα. Εκατέρωθεν βρίσκονταν τα σημαντικότερα κτίρια της αρχαίας Αγοράς και της νέας Αγοράς που είχε ιδρύσει ο Σόλων, ενώ εκεί πραγματοποιούνταν οι επίσημες θρησκευτικές εορτές. Κατά τη σημαντικότερη από αυτές, τα Παναθήναια, ολόκληρη η πόλη συνόδευε το πλοίο που μετέφερε τον ιερό πέπλο της Αθηνάς Παρθένου.  (συνεχίζεται)