ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΡΑΥΛΟΣ: ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ (Ε΄)

(συνέχεια) 

Τα κυριότερα έργα πραγματοποιήθηκαν τον 2ο αιώνα μ.Χ. από τον αυτοκράτορα Αδριανό (117-138), ο
οποίος επέκτεινε την πόλη προς τα ανατολικά. Στην πραγματικότητα, ήταν κατά την εποχή αυτή που η Αθήνα ανέκαμψε από την καταστροφή της από τον Σύλλα. Ανάμεσα στους ναούς που κατασκευάστηκαν από τον Αδριανό, την πρώτη θέση κατείχε ο ναός του Ολυμπίου Διός, τον οποίο περιέβαλε με ένα περίβολο διαστάσεων 205,85 × 128,72 μέτρων. Στη βορειοδυτική γωνία του ναού, οι Αθηναίοι ανήγειραν προς τιμήν του αυτοκράτορα την αψίδα του θριάμβου, η οποία, σύμφωνα με τις επιγραφές που ήταν χαραγμένες πάνω της, χώριζε την πόλη σε δύο τομείς: την παλαιά πόλη του Θησέα και τη νέα πόλη που είχε οικοδομήσει ο Αδριανός.

Ο ίδιος αυτοκράτορας κατασκεύασε επίσης το κοινό Ιερό όλων των Θεών, δηλαδή το Πάνθεον, καθώς και το Πανελλήνιο. Κοντά στο τελευταίο, νότια του Ολυμπιείου, ανεγέρθηκε περίπου την ίδια εποχή ο ναός του Κρόνου και της Ρέας. Ο Αδριανός έχτισε επίσης την ίδια περίοδο το γυμνάσιο που έφερε το όνομά του στον Κυνόσαργες, καθώς και τη Βιβλιοθήκη, τη δεύτερη που γνωρίζουμε ότι υπήρχε στην Αθήνα, μετά τη Βιβλιοθήκη του Πανταίνου, η οποία είχε ιδρυθεί περίπου το 100 μ.Χ. Η Αγορά εμπλουτίστηκε τον 2ο αιώνα με μια μεγάλη βασιλική και ένα νέο Πομπείο, που κατασκευάστηκε στη θέση του παλαιού, ανάμεσα στην Ιερά Πύλη και το Δίπυλο.

Την ίδια εποχή, ο πλούσιος ευεργέτης της πόλης, ο Ηρώδης ο Αττικός, καταγόμενος από τον Μαραθώνα, ανέγειρε προς τιμήν της μνήμης της συζύγου του το Ωδείο, το οποίο ήταν τότε το τρίτο που διέθετε η Αθήνα. Ο ίδιος ο Ηρώδης ο Αττικός ανακαίνισε επίσης το Παναθηναϊκό Στάδιο και κατασκεύασε τη γέφυρα στον Ιλισό.

Η ταφή των νεκρών εξακολουθούσε να γίνεται έξω από τα τείχη της πόλης, στους χώρους που είχαν καθιερωθεί ήδη από την κλασική εποχή. Ωστόσο, ένα νέο νεκροταφείο δημιουργήθηκε στις πλαγιές της Πνύκας, εκεί όπου μέχρι την ελληνιστική εποχή εκτεινόταν μία από τις πιο πυκνοκατοικημένες συνοικίες. Τέλος, στην κορυφή του λόφου του Μουσείου ανεγέρθηκε το Μνημείο του Φιλοπάππου.

Το ενδιαφέρον του Αδριανού και των άλλων ευεργετών της πόλης δεν περιορίστηκε στην ανέγερση ναών και διαφόρων άλλων μνημείων. Μεγάλα έργα κοινής ωφέλειας, όπως υδραγωγεία, αποχετευτικά δίκτυα, δρόμοι και γέφυρες, αποτέλεσαν τους κυριότερους παράγοντες της ανάπτυξης και της οργάνωσης της Αθήνας, η οποία κατά την εποχή αυτή ήταν άρτια σχεδιασμένη από πολεοδομική άποψη. Ανάμεσα στα έργα αυτά, την πρώτη θέση κατείχε το υδραγωγείο που άρχισε να κατασκευάζεται από τον Αδριανό και ολοκληρώθηκε από τον Αντωνίνο. Χάρη στην εξαιρετική κατασκευή του, χρησιμοποιήθηκε έκτοτε σε όλες τις εποχές και ακόμη και στις μέρες μας. Η μεγάλη δεξαμενή, όπου συγκεντρωνόταν το νερό, βρίσκεται σε ύψος 136 μέτρων πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, στη νότια πλαγιά του Λυκαβηττού.

Η έκταση της Αθήνας κατά τον 2ο αιώνα, συμπεριλαμβανομένης και της νέας πόλης που οικοδόμησε ο Αδριανός, ανερχόταν σε 2.200.000 τετραγωνικά μέτρα. Στη νέα πόλη, έκτασης περίπου 400.000 τετραγωνικών μέτρων, κατασκευάστηκαν μέσα σε μεγάλους κήπους γυμνάσια, κρήνες, λουτρά και πολυτελείς επαύλεις, που έκαναν την πόλη του Αδριανού το πιο λαμπρό τμήμα της Αθήνας.

Όμως και η παλαιά πόλη, μετά την καταστροφή της από τον Σύλλα, ανακαινίστηκε πλήρως. Εκτός από τα δημόσια κτίρια, κατασκευάστηκαν ιδιωτικές κατοικίες, οι οποίες ήταν πιο πλούσιες στην εμφάνιση, μεγαλύτερες και πιο άνετες από τις προηγούμενες, χωρίς όμως να αλλάξει ουσιαστικά η κάτοψή τους. Πολλά σπίτια και επαύλεις διέθεταν αίθουσες με θερμά λουτρά, αλλά κυρίως κατασκευάστηκαν πολλά δημόσια λουτρά. Οι δρόμοι παρέμεναν στενοί και ακανόνιστοι, όμως ορισμένες κεντρικές αρτηρίες ανακατασκευάστηκαν και στρώθηκαν με χαλίκια ή με μεγάλες ορθογώνιες πλάκες.

Τη μεγαλοπρεπή εικόνα που παρουσίαζε η πόλη γύρω στα μέσα του 2ου αιώνα μας την περιέγραψε ο Παυσανίας. Χάρη στις λεπτομερείς περιγραφές του κατέστη δυνατό να αναγνωριστούν και να ταυτοποιηθούν τα περισσότερα από τα μνημεία της Αθήνας.

Ο κίνδυνος των επιδρομών των Γότθων και των Ερούλων, οι οποίοι εκείνη την εποχή λεηλατούσαν τις ελληνικές πόλεις, υποχρέωσε τον αυτοκράτορα Βαλεριανό (253-260) να φροντίσει για την οχύρωση πολλών πόλεων, όπως η Αθήνα, της οποίας τα τείχη είχαν καταστραφεί. Τα έργα που ανέλαβε περιλάμβαναν όχι μόνο την ανακατασκευή του παλαιού τείχους, αλλά και την ανέγερση ενός νέου τείχους, το οποίο για πρώτη φορά περιέκλειε και τη ρωμαϊκή πόλη. Οι οχυρώσεις της Ακρόπολης επισκευάστηκαν και μπροστά από τα Προπύλαια κατασκευάστηκε ένα πολύ ισχυρό προτείχισμα, μέρος του οποίου αποτελούσε η Πύλη του Μπελέ. Οι ναοί, τα ιερά, τα δημόσια κτίρια και άλλες κατασκευές της περιοχής που βρισκόταν νότια της Ακρόπολης κατεδαφίστηκαν συστηματικά και τα διάφορα αρχιτεκτονικά τους μέλη χρησιμοποιήθηκαν απλώς ως οικοδομικά υλικά για την κατασκευή του τείχους. Παρά, όμως, όλες τις προσπάθειες που καταβλήθηκαν για την ενίσχυση των οχυρώσεων, αυτές δεν μπόρεσαν να αντισταθούν στη φοβερή επίθεση των Ερούλων, οι οποίοι το 267 μ.Χ. κατέλαβαν την πόλη, πυρπολώντας και καταστρέφοντας τα μνημεία της.

Η παρακμή της πόλης, που ακολούθησε την καταστροφή, ήταν τόσο βαθιά, ώστε μετά την αποχώρηση των εχθρών οι Αθηναίοι δεν ήταν σε θέση να αποκαταστήσουν τις ζημιές. Εγκατέλειψαν το εξωτερικό τείχος και, κατά το τελευταίο τέταρτο του 3ου αιώνα, κατασκεύασαν ένα νέο τείχος, πολύ μικρότερο από το παλαιό, το οποίο εκτεινόταν βόρεια της Ακρόπολης. Η έκταση που περιέκλειε το νέο τείχος, μαζί με την Ακρόπολη, ανερχόταν σε 160.000 τετραγωνικά μέτρα.

Μόνο μετά τον 4ο αιώνα η Αθήνα ανέκτησε την παλαιά της ζωτικότητα και έγινε σχετικά ακμάζουσα, κυρίως χάρη στη μεγάλη φήμη των σχολών της και των διαφόρων πνευματικών και επιστημονικών ιδρυμάτων της.

Ο αριθμός των κτιρίων που κατασκευάστηκαν προς τα τέλη του 4ου και στις αρχές του 5ου αιώνα επιτρέπει να υποθέσουμε ότι η πόλη επεκτάθηκε και περικλείστηκε και πάλι από το μεγάλο εξωτερικό τείχος.

Το μεγάλο γεγονός που χαρακτήρισε αυτή την εποχή και άλλαξε ριζικά την όψη της πόλης ήταν η επικράτηση του χριστιανισμού και η ανέγερση των πρώτων εκκλησιών. Ήδη από το 53 μ.Χ., τη χρονιά κατά την οποία ο Απόστολος Παύλος κήρυξε τη νέα θρησκεία στην Αθήνα, σχηματίστηκε μια μικρή χριστιανική κοινότητα, με πρώτο επίσκοπο τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, ο οποίος ήταν επίσης και ο πρώτος μάρτυρας. Ο αριθμός των χριστιανών αυξήθηκε σημαντικά, όπως φαίνεται, την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου (324-337), χάρη στην πολιτική θρησκευτικής ανοχής που ακολούθησε απέναντι στον χριστιανισμό, και ακόμη περισσότερο επί Θεοδοσίου Α΄ (379-395), ο οποίος εξέδωσε μια σειρά από πολύ αυστηρά διατάγματα που απαγόρευαν την άσκηση της αρχαίας θρησκείας των Εθνικών. Οι Αθηναίοι, ωστόσο, παρέμεναν ακόμη προσκολλημένοι στις αρχαίες παγανιστικές λατρείες, αφενός εξαιτίας της αντίστασης που προέβαλλαν στη χριστιανική θρησκεία οι φιλοσοφικές σχολές της πόλης και αφετέρου χάρη στην ανοχή που έδειχναν απέναντί τους οι χριστιανοί αυτοκράτορες. Μετά τα νέα και τελευταία διατάγματα του Θεοδοσίου Β΄ (408-450), λήφθηκαν πολύ αυστηρά μέτρα εναντίον των Εθνικών. Αυτή, όπως φαίνεται, ήταν η εποχή κατά την οποία χτίστηκαν οι πρώτες αθηναϊκές εκκλησίες. Η αντίσταση των Εθνικών κάμφθηκε οριστικά από τον Ιουστινιανό (527-565), με την κατάργηση των φιλοσοφικών σχολών, οι οποίες αποτελούσαν το τελευταίο προπύργιο αντίστασης απέναντι στον χριστιανισμό.

Όλοι οι αρχαίοι ναοί μετατράπηκαν τότε σε χριστιανικές εκκλησίες, ενώ παράλληλα κατασκευάζονταν και νέες. Μετά το κλείσιμο των φιλοσοφικών σχολών, η Αθήνα περιορίστηκε στον ρόλο μιας ασήμαντης επαρχιακής πόλης μέσα στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Ωστόσο, για να αντισταθμιστεί αυτή η παρακμή, της παραχωρήθηκε κάποια αυτονομία.

Η επισκευή και ενίσχυση των τειχών της πόλης, που αποτελούσε βασική μέριμνα του Ιουστινιανού, επέτρεψε στην Αθήνα να επιβιώσει σε μια εποχή κατά την οποία οι Σλάβοι προκαλούσαν φοβερές καταστροφές στις πόλεις της Ελλάδας.

Από τα μέσα του 9ου αιώνα διακρίνεται μια κάποια ευημερία, η οποία εκδηλώνεται με την ανέγερση νέων εκκλησιών και την επισκευή των παλαιών. Ωστόσο, οι περισσότερες βυζαντινές εκκλησίες, πολλές από τις οποίες σώζονται μέχρι σήμερα, χτίστηκαν από τις αρχές του 11ου έως τα μέσα του 12ου αιώνα. Την ίδια εποχή ανεγέρθηκαν πολλά θρησκευτικά οικοδομήματα σε ολόκληρη την Αττική. Οι αθηναϊκές εκκλησίες, μικρών διαστάσεων και κατασκευασμένες με ιδιαίτερη επιμέλεια, έχουν όμορφες αναλογίες, ενώ το εσωτερικό τους διαθέτει πλούσιο γλυπτό διάκοσμο. Το κέντρο της πόλης, όπου βρίσκονταν τα διοικητικά κτίρια και η αγορά, περιοριζόταν από το εσωτερικό τείχος του 3ου αιώνα, ενώ ολόκληρος ο χώρος ανάμεσα στα δύο τείχη καταλαμβανόταν από ιδιωτικές κατοικίες. Τα ερείπια αυτών των κατοικιών έχουν εντοπιστεί σε πολλά σημεία της πόλης κατά τη διάρκεια των τελευταίων σαράντα ετών (1970). Η κάτοψη των βυζαντινών σπιτιών ήταν απλή και θύμιζε τα ελληνορωμαϊκά πρότυπα: τα διάφορα δωμάτια ήταν διατεταγμένα γύρω από μια μικρή αυλή χωρίς περιστύλιο. Όσο για τους δρόμους, ακολουθούσαν τις ρωμαϊκές οδούς, αν και ήταν στενότεροι.

Την ίδια εποχή γίνεται επίσης αντιληπτή μια προσπάθεια ενίσχυσης της οχύρωσης της πόλης. Γύρω από την Ακρόπολη, η οποία πλέον ονομαζόταν «Κάστρο» (Citadelle), κατασκευάστηκε τον 11ο αιώνα ένα νέο τείχος, το «Ριζόκαστρο», το οποίο περιέκλειε έκταση 100.000 τετραγωνικών μέτρων. Είναι βέβαιο ότι η Αθήνα εξακολουθούσε να είναι ακμάζουσα το 1154, χρονιά κατά την οποία ο Άραβας γεωγράφος Εδρισί την περιέγραψε ως μια λαμπρή και πολύ πυκνοκατοικημένη πόλη. Ωστόσο, μέχρι το τέλος του αιώνα, φοβερές επιδρομές των Σαρακηνών και άλλων εισβολέων την κατέστρεψαν και την ερήμωσαν. Από το 1182 έως την κατάληψη της πόλης από τους Φράγκους το 1204, μητροπολίτης Αθηνών ήταν ο περίφημος Μιχαήλ Χωνιάτης, ο οποίος στις επιστολές και στους λόγους του περιέγραψε με τα πιο μελανά χρώματα τη θλιβερή εικόνα που παρουσίαζε η πόλη.

Η καταστροφή της πόλης φαίνεται πως έφτασε στο αποκορύφωμά της το 1204, με τις επιθέσεις του άρχοντα του Ναυπλίου, Λέοντα Σγουρού. Οι Αθηναίοι, εντελώς εξουθενωμένοι, δεν ήταν πλέον σε θέση να προβάλουν την παραμικρή αντίσταση στους νέους εχθρούς που έκαναν την εμφάνισή τους προς τα τέλη του 1204: τους Φράγκους. Κατά τη μακρά περίοδο της κατοχής τους, οι κατοικίες δεν ξεπέρασαν τα όρια του τείχους του 3ου αιώνα και της ζώνης που οριζόταν από το «Ριζόκαστρο». Δεν υπήρξε πλέον κανένα ίχνος ζωής στο υπόλοιπο της αρχαίας πόλης, και το εξωτερικό της τείχος εγκαταλείφθηκε. Εξηγείται εύκολα η απουσία κατασκευών, ιδίως κατά τις δύο πρώτες περιόδους της φραγκοκρατίας, όταν κύριοι της πόλης ήταν οι Γάλλοι δούκες των οίκων de la Roche και de Brienne (1204-1311) και οι Καταλανοί κυβερνήτες (1311-1387), οι οποίοι, εγκατεστημένοι στη Θήβα, ελάχιστα ενδιαφέρονταν για την Αθήνα. Προς τα μέσα του 13ου αιώνα, η κύρια είσοδος της Ακρόπολης, γνωστή ως πύλη Beulé, καλύφθηκε με πολύ παχύ τείχος, και χρησιμοποιήθηκε ως είσοδος η άλλη πύλη, που βρισκόταν κάτω από τον ναό της Αθηνάς Νίκης. Χτίστηκε επίσης στη δεξιά πτέρυγα των Προπυλαίων ένας ψηλός πύργος παρατήρησης. Αντίθετα, οι νέοι δούκες των Αθηνών, οι Φλωρεντίνοι του οίκου Acciajuoli (1387-1456), εγκατεστημένοι μόνιμα στην πόλη, ανέλαβαν μεγάλο αριθμό έργων. Στον Νέριο Α΄ οφείλεται η μετατροπή των Προπυλαίων σε ανάκτορο, καθώς και ο εξωραϊσμός της εκκλησίας του Παρθενώνα, η οποία από το 1204 ήταν αφιερωμένη στο καθολικό δόγμα. Πάλι ο Νέριος αποκατέστησε την ελληνική ορθόδοξη εκκλησία και ευνόησε την επιστροφή μητροπολίτη στην πόλη. Κατά τη σύντομη παρουσία των Βενετών (1395-1403), τα έργα διακόπηκαν, και στη συνέχεια συνεχίστηκαν από τον διάδοχο του Νερίου, Αντόνιο Α΄, στον οποίο αποδίδεται το άνοιγμα δρόμων και η κατασκευή διαφόρων κτιρίων.  (συνεχίζεται)