ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΡΑΥΛΟΣ: ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ (ΣΤ΄)

 (συνέχεια)

Οι Τούρκοι εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα το 1456, ως φίλοι και σύμμαχοι, προσκεκλημένοι από τον
τελευταίο δούκα των Αθηνών, Acciajuoli, ο οποίος, τον Ιούνιο του 1458, παρέδωσε την Ακρόπολη στον Ομάρ, στρατηγό των Τούρκων, ύστερα από συνθηκολόγηση. Ο Μωάμεθ Β΄, πραγματοποιώντας την έντονη επιθυμία που είχε να έρθει να θαυμάσει τα μνημεία της Αθήνας, έφτασε τον Αύγουστο του ίδιου έτους και παραχώρησε στους κατοίκους ελευθερία λατρείας και κάποια αυτοδιοίκηση. Η εγκατάσταση νέων χριστιανών κατοίκων, Ελλήνων και Αλβανών, επέτρεψε στην πόλη να αναπτυχθεί έξω από το τείχος του 3ου αιώνα. Οι Τούρκοι, λίγοι στην αρχή, κατέλαβαν μόνο την Ακρόπολη· ο αριθμός τους αυξανόταν σιγά-σιγά, και οι νέοι αφιχθέντες εγκαταστάθηκαν στην κάτω πόλη. Η πόλη δεν περιβαλλόταν πλέον τότε από τείχος, αλλά οι περιφράξεις και οι τοίχοι των σπιτιών, ενωμένοι, σχημάτιζαν ένα είδος περιβόλου. Το «Ριζόκαστρο» δεν υπήρχε πια, εκτός από το νότιο τμήμα του, ενισχυμένο, το οποίο διατηρήθηκε με το όνομα «Σερπεντζές». Η έκταση της πόλης προς τα μέσα του 17ου αιώνα, έξι φορές μεγαλύτερη από την προηγούμενη περίοδο, καταλαμβανόταν, εκτός από την αγορά, από ιδιωτικές κατοικίες, σε αριθμό 2.053 το 1671. 

Ένα από τα πρώτα έργα των Τούρκων φαίνεται πως ήταν η μετατροπή του Παρθενώνα σε τζαμί. Όμως ο αριθμός των νέων εκκλησιών που χτίστηκαν κατά την τουρκική εποχή είναι πράγματι εκπληκτικός. Η θρησκευτική ανοχή των Τούρκων εκδηλώθηκε επίσης με την ύπαρξη διαφόρων καθολικών μοναστηριών, όπως η Μονή των Καπουτσίνων, χτισμένη το 1669 γύρω από το μνημείο του Λυσικράτη.

 Η ανάπτυξη της πόλης διακόπηκε από την επίθεση των Βενετών, υπό τη διοίκηση του Μοροζίνι. Αυτοί αποβιβάστηκαν στον Πειραιά στις 21 Σεπτεμβρίου 1687 και, με αυστηρή πολιορκία και παρατεταμένο βομβαρδισμό της Ακρόπολης (που προκάλεσε την έκρηξη του Παρθενώνα), ανάγκασαν τη φρουρά σε συνθηκολόγηση. Αφού παρέμειναν έξι μήνες στην Αθήνα, οι Βενετοί αναγκάστηκαν, στις αρχές Απριλίου 1688, να εγκαταλείψουν την πόλη, η οποία πέρασε έτσι και πάλι στα χέρια των Τούρκων. Ένα από τα πρώτα έργα των τελευταίων ήταν να ενισχύσουν το φρούριο και να χτίσουν το τείχος της Υπαπαντής, για να εξασφαλίσουν την άμυνα της Ακρόπολης και να επιτρέψουν την επικοινωνία της με την πόλη. 

Η ζωή των Ελλήνων έγινε δυσβάσταχτη, ανυπόφορη μάλιστα από το 1775 έως το 1795, όταν βοεβόδας της Αθήνας ήταν σχεδόν αδιάκοπα ο τρομερός Χατζή Αλή Χασεκής, ο οποίος επέβαλε το 1778 την κατασκευή ενός νέου τείχους που περιέκλειε έκταση 1.104.000 τ.μ. 

Μπορούμε να ανασυνθέσουμε τέλεια τη διάταξη της πόλης της Αθήνας κατά την περίοδο 1778-1833. Η Ακρόπολη, ή Κάστρο, ήταν το φρούριο, αλλά και η κατοικία των οικογενειών των στρατιωτών της φρουράς. Η αγορά, ή Παζάρι, συγκέντρωνε όλη τη ζωή της πόλης· εκεί βρίσκονταν τα διοικητικά κτίρια, τα κυριότερα χριστιανικά και μουσουλμανικά ιερά, καθώς και τα μαγαζιά και τα εργαστήρια των Ελλήνων και των Τούρκων. Οι ιδιωτικές κατοικίες, κατανεμημένες σε 35 ενορίες, στέγαζαν 1.930 οικογένειες: 1.500 ελληνικές οικογένειες, 375 τουρκικές, 25 τουρκο-τσιγγάνικες και 30 αιθιοπικές. 

Στις 25 Απριλίου 1821 οι Αθηναίοι εξεγέρθηκαν, με τη βοήθεια των χωρικών της Αττικής· έγιναν κύριοι της πόλης και στη συνέχεια, στις 10 Ιουνίου, ύστερα από πολύ σκληρές επιθέσεις, της Ακρόπολης. Η Αθήνα παρέμεινε ελεύθερη τέσσερα συνεχόμενα χρόνια· σύμφωνα με απογραφή που έγινε τότε, ο πληθυσμός ανερχόταν σε 9.040 κατοίκους, κατανεμημένους σε 1.605 σπίτια. Στις 28 Ιουνίου 1826, ο τρομερός Κιουταχής πολιόρκησε την Αθήνα και, μετά από σχεδόν πλήρη καταστροφή, την κατέλαβε στις 24 Μαΐου 1827. Η Ακρόπολη παραδόθηκε λίγο αργότερα. Οι Αθηναίοι εγκατέλειψαν την πόλη τους, αλλά για να επιστρέψουν έπειτα από λίγα χρόνια, οριστικά ελεύθεροι αυτή τη φορά.

Η επιστροφή των Αθηναίων στην πατρίδα τους ξεκίνησε αμέσως μετά την υπογραφή στο Λονδίνο, στις 3 Φεβρουαρίου 1830, του πρωτοκόλλου με το οποίο η Ελλάδα αναγνωριζόταν ως ανεξάρτητο Κράτος, παρόλο που η τουρκική φρουρά ήταν ακόμη κυρίαρχη στην Ακρόπολη. Μόλις στις 31 Μαρτίου 1833 η πόλη ανέκτησε την ελευθερία της, όταν ο τελευταίος Τούρκος διοικητής, Οσμάν Εφέντης, παρέδωσε την Ακρόπολη και οι Τούρκοι έφυγαν οριστικά. Η κατάσταση της Αττικής και ιδιαίτερα της Αθήνας κατά την περίοδο αυτή που ακολούθησε τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας ήταν άθλια. Ο περίφημος αιωνόβιος ελαιώνας, στον οποίο στηριζόταν ανέκαθεν η ευημερία της πόλης, και ο οποίος, καταλαμβάνοντας ολόκληρο το δυτικό τμήμα του κάμπου, περιελάμβανε πάνω από 150.000 ελαιόδεντρα, είχε πυρποληθεί από τους Τούρκους. Οι θαυμάσιοι κήποι των προαστίων, τα αμπέλια και τα χωράφια, ερειπωμένα, δεν καλλιεργούνταν πια. Όμως κυρίως η ίδια η Αθήνα προσέφερε μια εικόνα ερήμωσης, μετά την πλήρη καταστροφή της, και προπάντων αφού είχε εγκαταλειφθεί επί τρία ολόκληρα χρόνια από τους κατοίκους της. Από το τείχος του Χασεκή που την περιέβαλλε άλλοτε, δεν απέμεναν παρά λίγα ερείπια. Ο οικισμός, που περιελάμβανε 1.605 σπίτια, 129 εκκλησίες, 12 τουρκικά θρησκευτικά κτίρια, 21 κρήνες, σχολεία και σημαντικό αριθμό διοικητικών κτιρίων, είχε μετατραπεί σε σωρό ερειπίων. Οι δρόμοι ήταν σκεπασμένοι με τα χαλάσματα των γκρεμισμένων σπιτιών. Σχεδόν όλα τα λείψανα των αρχαίων μνημείων υπέστησαν κατά τη διάρκεια της Επανάστασης ανεπανόρθωτες ζημιές και ακρωτηριασμούς. 

Τους παλιννοστούντες Αθηναίους ακολούθησε σημαντικός αριθμός Ελλήνων από διάφορες άλλες περιοχές ή ακόμη και από το εξωτερικό· αυτοί οι τελευταίοι αγόρασαν τις περιουσίες των Τούρκων και εγκαταστάθηκαν οριστικά. Το 1831 ο πληθυσμός, αποτελούμενος από 4.000 κατοίκους, άρχισε αμέσως μετά την άφιξή του να ανοικοδομεί τα κατεστραμμένα σπίτια ή να χτίζει καινούρια. 

Ήδη από τα πρώτα χρόνια της Ανεξαρτησίας, συζητήθηκε σε όλη την Ελλάδα η επιλογή της πόλης που θα γινόταν πρωτεύουσα του νέου Κράτους. Το Ναύπλιο, το Άργος, ο Ισθμός της Κορίνθου, τα Μέγαρα και ο Πειραιάς διεκδίκησαν αυτή την τιμή. Οι συζητήσεις εντάθηκαν όταν τον Φεβρουάριο του 1833 έφτασε στο Ναύπλιο ο βασιλιάς της Ελλάδας Όθων, ο οποίος τάχθηκε σαφώς υπέρ της επιλογής της Αθήνας, επηρεασμένος από τη λατρεία που έτρεφε για την πόλη ο πατέρας του, ο βασιλιάς Λουδοβίκος της Βαυαρίας. Στις 29 Ιουνίου 1833 υπογράφηκε το διάταγμα που ανέδειξε την Αθήνα σε πρωτεύουσα. Ταυτόχρονα εγκρίθηκε το νέο πολεοδομικό σχέδιο της πόλης, έργο δύο εμπνευσμένων αρχιτεκτόνων, του Σταμ. Κλεάνθη και του Εδ. Schaubert. Οι κύριοι άξονές του, που αποτελούν ακόμη και σήμερα τις μεγάλες αρτηρίες της πόλης, ήταν οι οδοί Σταδίου και Πειραιώς, και μια τρίτη, η οδός Αθηνάς, διχοτόμος της γωνίας που σχημάτιζαν οι δύο άλλες. Η νέα πόλη είχε σχεδιαστεί να φιλοξενήσει 35.000 έως 40.000 κατοίκους. Τα σπίτια θα είχαν δύο ορόφους και κήπο, και μια μεγάλη έκταση γύρω από την Ακρόπολη θα παρέμενε ελεύθερη ώστε να καταστεί δυνατή η διεξαγωγή αρχαιολογικών ερευνών. Η εφαρμογή του σχεδίου ξεκίνησε μόλις εγκρίθηκε. Όμως τότε ακριβώς οι κάτοικοι της παλιάς πόλης αντιλήφθηκαν πραγματικά τις συνέπειές του: επρόκειτο να βρεθούν και πάλι άστεγοι, εξαιτίας του ανοίγματος νέων δρόμων και της απαλλοτρίωσης των σπιτιών τους· κίνησαν λοιπόν βίαιο πόλεμο ενάντια στο σχέδιο. Αυτές οι αντιδράσεις, σε συνδυασμό με την αδυναμία συγκέντρωσης του πράγματι τεράστιου ποσού που απαιτούνταν για την αποζημίωση των ιδιοκτητών των απαλλοτριωμένων σπιτιών και οικοπέδων, ανάγκασαν την κυβέρνηση να διατάξει την αναστολή εφαρμογής του σχεδίου και να προσκαλέσει τον Leo von Klenze, αρχιτέκτονα και μυστικοσύμβουλο του Λουδοβίκου της Βαυαρίας, να έρθει να μελετήσει την κατάσταση που είχε έτσι δημιουργηθεί και την αναθεώρηση του σχεδίου.

Στις 18 Σεπτεμβρίου 1834 εγκρίθηκε το νέο σχέδιο που υπέβαλε ο Klenze· δεν διέφερε ουσιαστικά από το σχέδιο των Κλεάνθη και Schaubert, αλλά περιείχε σημαντικές τροποποιήσεις, όπως τον περιορισμό του πλάτους των δρόμων, των διαστάσεων των πλατειών και της έκτασης της αρχαιολογικής ζώνης. Το χαρούμενο γεγονός της άφιξης, την 1η Δεκεμβρίου 1834, και της οριστικής εγκατάστασης στην Αθήνα του βασιλιά Όθωνα βοήθησε τους κατοίκους να ξεχάσουν τις δοκιμασίες τους. Η ανοικοδόμηση της πόλης ξανάρχισε με γρήγορο ρυθμό. Για όλους τους αρχιτέκτονες που ήρθαν να εργαστούν στην Ελλάδα, η επαφή με τα αρχαία μνημεία της υπήρξε πραγματική αποκάλυψη· με το ίδιο λευκό πεντελικό μάρμαρο δημιούργησαν ένα καθαρά ελληνικό νεοκλασικό ύφος, που κυριάρχησε σε όλη την Ελλάδα έως το τέλος του αιώνα. Παρά την ανέγερση μνημειωδών κτιρίων, η κατάσταση της πόλης ήταν εντελώς πρωτόγονη. Οι δρόμοι, χωρίς κανένα λιθόστρωτο, ήταν ανώμαλοι και λασπωμένοι, συχνά αδιάβατοι εξαιτίας του σωρού από ερείπια των κατεστραμμένων σπιτιών. Αυτή η άθλια κατάσταση επιδεινωνόταν από την πλήρη απουσία οποιουδήποτε συστήματος αποχέτευσης, έστω και υποτυπώδους, καθώς και οργανωμένης αποκομιδής απορριμμάτων. Με τα υδραγωγεία κατεστραμμένα, η έλλειψη νερού γινόταν όλο και πιο αισθητή λόγω της συνεχούς αύξησης του πληθυσμού της πόλης, ο οποίος γύρω στο 1860 αριθμούσε περίπου 42.000 κατοίκους σε έκταση 2.600.000 τ.μ. Η εξαιρετική ιδέα των Κλεάνθη και Schaubert, να αφεθεί γύρω από την Ακρόπολη ένας ελεύθερος χώρος, δεν μπόρεσε, ελλείψει χρημάτων, να εφαρμοστεί. Ωστόσο υπήρξε πάντως μέριμνα για τη διατήρηση και ανάδειξη των αρχαίων ερειπίων που σώζονταν, και από το 1837 η Αρχαιολογική Εταιρεία διεξήγαγε συστηματικές έρευνες και ίδρυσε τα πρώτα μουσεία. 

Προς το τέλος της βασιλείας του Όθωνα, καταβλήθηκαν μεγάλες προσπάθειες για τον εξωραϊσμό της πόλης, τη λιθόστρωση των δρόμων και την κατασκευή υπονόμων. Για τον σκοπό αυτό, η κυβέρνηση προσκάλεσε τον Γάλλο μηχανικό Daniel και του ανέθεσε τη μελέτη και εκτέλεση των έργων. Τότε ανοίχθηκαν οι οδοί Διονυσίου Αρεοπαγίτου, νότια της Ακρόπολης, και Αποστόλου Παύλου, ασφαλτοστρώθηκαν οι περισσότεροι δρόμοι και πλατείες, και κατασκευάστηκε ο μεγάλος υπόνομος κάτω από την οδό Σταδίου, καλύπτοντας έτσι το ρέμα που έρεε έως τότε κατά μήκος αυτού του δρόμου. Η εκδίωξη του Όθωνα, στις 10 Δεκεμβρίου 1862, και τα γεγονότα που ακολούθησαν προκάλεσαν τη διακοπή των έργων, έως τον Οκτώβριο του επόμενου έτους, οπότε ο νέος βασιλιάς Γεώργιος Α΄ ανέλαβε τα καθήκοντά του. 

Ένας από τους παράγοντες που συνέβαλαν στην ανάπτυξη της Αθήνας ήταν η εγγύτητα του λιμανιού του Πειραιά, το οποίο, αφού είχε ερημωθεί εντελώς στην τουρκική εποχή, ανέκτησε σημασία σε τέτοιο βαθμό ώστε να γίνει ένα από τα κυριότερα λιμάνια της Μεσογείου. Το σχέδιο της νέας πόλης του Πειραιά καταρτίστηκε από τους αρχιτέκτονες Σ. Κλεάνθη και Ε. Schaubert· το 1866 η πόλη είχε 7.500 κατοίκους, 73.500 το 1907. Η συγκοινωνία της Αθήνας με τα λιμάνια του Πειραιά κατά τα πρώτα χρόνια της Ανεξαρτησίας γινόταν καβάλα σε άλογο, σε μουλάρι, ακόμη και σε καμήλα. Σιγά-σιγά, με την κατασκευή της οδού Αθηνών-Πειραιώς, άρχισαν να χρησιμοποιούνται άμαξες, και από το 1869, μετά από πολλές καθυστερήσεις, τέθηκε σε λειτουργία το πρώτο τρένο που συνέδεε τον σταθμό του Θησείου με τον Πειραιά. Το 1895 ο σταθμός μεταφέρθηκε στην πλατεία Ομονοίας με την υπόγεια προέκταση της γραμμής, και το 1904 τα τρένα έγιναν ηλεκτρικά. Μια άλλη ανεξάρτητη γραμμή εξυπηρετούσε από το 1889 τα όμορφα προάστια του Αμαρουσίου και της Κηφισιάς, με διακλάδωση που έφτανε μέχρι το Λαύριο.  (συνεχίζεται)