ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΡΑΥΛΟΣ: ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ (Ζ΄)

 (συνέχεια)

Η ραγδαία ανάπτυξη της πόλης επέβαλε την αναθεώρηση του αρχικού σχεδίου. Μια ευρεία επιτροπή
υπό την προεδρία του συνταγματάρχη Δ. Σταυρίδη κατάρτισε προς τα τέλη του 1860, με βάση νέα απογραφή, ένα νέο πολεοδομικό σχέδιο. Αυτό κάλυπτε έκταση 3.100.000 τ.μ., με μέγιστες διαστάσεις Β-Ν: 2.100 μ. και Α-Δ: 2.300 μ. Όμως η ανάπτυξη της πόλης το ξεπερνούσε συχνά, καθώς οι κάτοικοι έχτιζαν αυθαίρετα, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τους κοινόχρηστους χώρους ούτε το δίκτυο συγκοινωνιών. Έτσι, έως το 1912, η επέκταση του σχεδίου συνεχίστηκε με την έγκριση ιδιωτικών σχεδίων ή σχεδίων απομονωμένων προαστίων που απορροφήθηκαν αργότερα από την πόλη. Οι μέγιστες διαστάσεις της Αθήνας ήταν το 1907 αντίστοιχα 7 και 6 χλμ., δηλαδή έκταση 7 φορές μεγαλύτερη από την προηγούμενη, με πληθυσμό 162.678 κατοίκων. Πέρα από τη βελτίωση των συγκοινωνιών, υπήρξε μέριμνα για την υδροδότηση μέσω της επισκευής του υδραγωγείου του Αδριανού, το οποίο εμπλουτίστηκε με νέες πηγές, οι Αθηναίοι όμως εξασφάλιζαν το μεγαλύτερο μέρος του νερού τους σκάβοντας πηγάδια στις αυλές των σπιτιών τους. Ο φωτισμός των δρόμων, καθώς και των σπιτιών, ρυθμίστηκε με την κατασκευή το 1862 ενός εργοστασίου φωταερίου· ο ηλεκτροφωτισμός εμφανίστηκε το 1889. Οι εσωτερικές συγκοινωνίες εξασφαλίζονταν από το 1883 με ιππήλατα τραμ. Η οργάνωση της Υπηρεσίας Δημοσίων Έργων διευκολύνθηκε με την πρόσκληση το 1882 μιας ομάδας Γάλλων μηχανικών υπό τη διεύθυνση του Alfred Rondel, η οποία εργάστηκε επί δέκα χρόνια. Η πρωτεύουσα συνδέθηκε οδικώς με την Πελοπόννησο και τη Στερεά Ελλάδα· ολοκληρώθηκε ο σιδηρόδρομος της Πελοποννήσου και ξεκίνησε εκείνος της Λάρισας.

Μετά την άφιξη του Γεωργίου Α΄, η οικοδομική δραστηριότητα συνεχίστηκε με μεγαλύτερη ένταση στην παλιά πόλη παρά στη νέα. Ενώ όλα τα σχέδια προέβλεπαν ότι το κέντρο της πόλης θα ήταν ο χώρος γύρω από το Βασιλικό Ανάκτορο, η καρδιά της οικονομικής και κοινωνικής ζωής παρέμεινε το Παζάρι. Διότι αρχικά η προσωρινή εγκατάσταση των δημόσιων υπηρεσιών έγινε σε κτίρια που βρίσκονταν στην περιοχή της αγοράς, και αργότερα, όταν επιχειρήθηκε η οριστική τους εγκατάσταση, η έλλειψη των αναγκαίων χρημάτων για την αγορά οικοπέδων εμπόδισε τη δημιουργία ενός ενιαίου διοικητικού κέντρου, με αποτέλεσμα να χτίζονται, ανάλογα με τις ευκαιρίες, δημόσια κτίρια σε διάφορα σημεία της πόλης. Τα πρώτα χρονολογούνται από τη βασιλεία του Όθωνα. Τότε χτίστηκαν το Βασιλικό Τυπογραφείο, το Νομισματοκοπείο και οι Βασιλικοί Στάβλοι, και στη συνέχεια το Βασιλικό Ανάκτορο στον άξονα της οδού Ερμού, μετά την τροποποίηση του αρχικού σχεδίου και τη δημιουργία της πλατείας Συντάγματος, καθώς και το Πανεπιστήμιο, σχολεία και νοσοκομεία. Κατά την περίοδο 1860-1912 η πρωτεύουσα εμπλουτίστηκε, χάρη στη γενναιοδωρία εύπορων πολιτών, με νέα μνημειακά κτίρια: εκατέρωθεν του Πανεπιστημίου, η Ακαδημία και η Εθνική Βιβλιοθήκη, από λευκό πεντελικό μάρμαρο. Αυτά τα τρία κτίρια αποτελούν την «Αθηναϊκή Τριλογία» και είναι, μαζί με το Ζάππειο και το Πολυτεχνείο, τα ωραιότερα μνημεία της νέας πόλης. Εκτός από τους Έλληνες αρχιτέκτονες, πολιτικούς και στρατιωτικούς, πολυάριθμοι ξένοι αρχιτέκτονες, κυρίως Γάλλοι και Γερμανοί, εργάστηκαν στην Αθήνα. Από το 1859 έως τις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, ο Γερμανός Ερνέστος Τσίλλερ (Ernst Ziller) έχτισε εντυπωσιακό αριθμό σπιτιών και δημόσιων κτιρίων σε ολόκληρη την Ελλάδα. Μεταξύ των αθηναϊκών έργων του συγκαταλέγονται, μεταξύ άλλων, το Ανάκτορο του Διαδόχου Κωνσταντίνου, το Δημοτικό και το Βασιλικό Θέατρο, το Ορφανοτροφείο Χατζηκώστα και η Στρατιωτική Σχολή.

Μετά την Ανεξαρτησία, η Αθήνα είχε βρεθεί σχεδόν χωρίς εκκλησίες, καθώς οι περισσότερες από αυτές είχαν καταστραφεί κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Πρόθεση των αρχιτεκτόνων Κλεάνθη και Schaubert ήταν να διατηρηθούν όλες οι παλιές εκκλησίες με αναστήλωσή τους· αυτό όμως δεν ήταν δυνατό, είτε επειδή το οικόπεδό τους παραχωρήθηκε για την αποζημίωση των κατοίκων, είτε επειδή έπρεπε να θυσιαστούν για το άνοιγμα δρόμων ή για την αποκάλυψη αρχαίων μνημείων. Έτσι, από τις 129 εκκλησίες που είχαν διατηρηθεί έως την Επανάσταση, μόνο 24 σώζονται με την αρχική τους μορφή, ενώ 17 άλλες βρίσκονται σε ερειπιώδη κατάσταση ή έχουν παραμορφωθεί από διάφορες μετατροπές. Στις εκκλησίες της βασιλείας του Όθωνα —τη Μητρόπολη, την Αγία Ειρήνη, τον Άγιο Γεώργιο των Καρύκη και τη Ζωοδόχο Πηγή— προστέθηκαν ο Άγιος Κωνσταντίνος και η Χρυσοσπηλιώτισσα. Μεγάλη δραστηριότητα εκδηλώθηκε στην κατασκευή ιδιωτικών κατοικιών, τόσο στην παλιά όσο και στη νέα πόλη, ακόμη και στη ζώνη εκτός εγκεκριμένου σχεδίου, εξαιτίας της μεγάλης, και συχνά μάλιστα εξωφρενικής, αύξησης της αξίας των οικοπέδων στην πόλη. Ιδιαίτερη φροντίδα δινόταν πάντα στην εξωτερική όψη των σπιτιών, τα οποία ήταν πλουσιότερα διακοσμημένα και καλύτερα χτισμένα από πριν. Πολλά από αυτά ακολούθησαν τη νεοκλασική παράδοση, τα περισσότερα όμως χτίστηκαν σε στυλ Αναγέννησης βασισμένο σε ρωμαϊκά πρότυπα. Αυτή τη νέα αρχιτεκτονική καθιέρωσε ο Ε. Ziller, ενώ μια ομάδα αρχιτεκτόνων, με καλύτερο εκπρόσωπο τον Ε. Τρούμπε, χρησιμοποίησε για τις προσόψεις μπαρόκ διακοσμητικά στοιχεία. Το σχέδιο των νέων σπιτιών ανταποκρινόταν καλύτερα στις ανάγκες των κατοίκων, όμως η αύξηση της χρησιμοποιούμενης επιφάνειας έγινε εις βάρος των ελεύθερων χώρων και του πρασίνου. Τα νέα σπίτια είχαν έναν ή δύο ορόφους, ο καθένας με δική του είσοδο και ξεχωριστή σκάλα.

Ένα ουσιώδες χαρακτηριστικό της πολεοδομικής οργάνωσης της Αθήνας υπήρξε η προσπάθεια που έγινε για τη δημιουργία αρχαιολογικών ζωνών. Η Ακρόπολη ανασκάφηκε συστηματικά, και στη νότια πλευρά της ανακαλύφθηκαν τα ερείπια του θεάτρου του Διονύσου, του Ωδείου του Ηρώδου Αττικού του Ασκληπιείου και της στοάς του Ευμένη. Η μεγάλη πυρκαγιά της αγοράς το 1884, αφού μετέτρεψε σε στάχτη όλα τα καταστήματά της, επέτρεψε στην Αρχαιολογική Εταιρεία να διεξαγάγει σε αυτή τη θέση σημαντικές ανασκαφές, οι οποίες είχαν ως αποτέλεσμα τη μερική αποκάλυψη της Βιβλιοθήκης του Αδριανού και της Ρωμαϊκής Αγοράς. Άλλες, πιο περιορισμένες ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν σε διάφορα σημεία, με σημαντικότερη την ανακάλυψη από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο του αρχαίου νεκροταφείου του Κεραμεικού, θαυμάσια διατηρημένου. Η διαρκής έλλειψη νερού εμπόδισε τη δημιουργία μεγάλων πράσινων χώρων. Ο κύριος πνεύμονας της πόλης ήταν ο Βασιλικός Κήπος, του οποίου η φύτευση ολοκληρώθηκε επί Γεωργίου Α΄, και ο οποίος κατά κάποιον τρόπο επεκτάθηκε με τη δημιουργία του πάρκου του Ζαππείου και τη δάσωση του λόφου του Αρδηττού. Ολόκληρος αυτός ο τομέας καλλωπίστηκε, νέες λεωφόροι χαράχθηκαν με αφορμή τον εορτασμό των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων. Η έλλειψη πρασίνου αντισταθμιζόταν από τους κήπους των σπιτιών, τις εκτεταμένες εκτάσεις φυτεμένες με οπωροφόρα δέντρα που περιέβαλλαν τον οικισμό, και τις σειρές δέντρων κατά μήκος των δρόμων και των οδών. Από την εποχή της Ανεξαρτησίας, ένας νόμος απαγόρευσε την ταφή των νεκρών στην αυλή των σπιτιών και κάτω από το δάπεδο των εκκλησιών, όπως γινόταν έως την Επανάσταση, και καθιερώθηκε ως νεκροταφείο της πόλης ο τομέας που βρίσκεται νότια του Ολυμπιείου και του Ιλισού, το σημερινό Α΄ Νεκροταφείο. Πολλά από τα μνημεία και τους τάφους του, εμπνευσμένα από πρότυπα της κλασικής αρχαιότητας, φιλοξενούν έργα των μεγάλων Ελλήνων γλυπτών του 19ου αιώνα.

Η περίοδος των Βαλκανικών Πολέμων (1912-1913) υπήρξε για την Αθήνα το πρώτο στάδιο μιας πολύ ταχείας ανάπτυξης. Η ευτυχής έκβαση αυτών των πολέμων και η απελευθέρωση ελληνικών εδαφών της Ηπείρου, της Μακεδονίας, της Θράκης, των μεγάλων νησιών (Κρήτη, Σάμος, Χίος, Λέσβος, Λήμνος, Θάσος) και πλήθους άλλων μικρότερων, είχαν ως αποτέλεσμα να διπλασιαστεί η έκταση της χώρας και ο πληθυσμός της. Ομοίως, μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στον οποίο η Ελλάδα συμμετείχε στο πλευρό των συμμάχων, η Βουλγαρία υποχρεώθηκε με τη συνθήκη του Νεϊγύ το 1919 να της παραχωρήσει την Ανατολική Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη. Στη συνέχεια, η περιπέτεια στην οποία μπλέχτηκε η Ελλάδα με τη Μικρασιατική εκστρατεία (1920-1922), που αποσκοπούσε στην απελευθέρωση των Ελλήνων της περιοχής αυτής, είχε καταστροφική έκβαση: 1.225.000 Έλληνες αναγκάστηκαν να εκπατριστούν. Μετά τη ρωσική επανάσταση, πολλοί Έλληνες εγκατεστημένοι στη Ρωσία επέστρεψαν στην πατρίδα τους. Το 1907 η Ελλάδα είχε μόλις 63.211 τετρ. χλμ. και 2.631.952 κατοίκους· το 1928 η έκτασή της έφτανε τα 129.281 τετρ. χλμ. και ο πληθυσμός της τους 6.204.684 κατοίκους. Συνέπεια αυτής της αύξησης ήταν η απότομη και σημαντική ανάπτυξη της πρωτεύουσας. Ήδη από την εποχή των Βαλκανικών Πολέμων παρατηρήθηκε στην Αθήνα ασυνήθιστη εμπορική δραστηριότητα και αύξηση του πληθυσμού. Οι 125.000 πρόσφυγες που έφτασαν το 1922 μετά τη Μικρασιατική καταστροφή έδωσαν στην πόλη νέα ζωή και πολύ μεγάλη εμπορική άνθηση, χάρη στο επιχειρηματικό πνεύμα που τους χαρακτήριζε. Για να καταστεί δυνατή η εγκατάσταση των νέων κατοίκων, εκδηλώθηκε πρωτοφανής οικοδομικός πυρετός, κυρίως με τη δημιουργία εκτεταμένων ανεξάρτητων συνοικιών στην περιφέρεια της πρωτεύουσας, όπου εγκαταστάθηκαν οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας.

Η ραγδαία ανάπτυξη της πόλης είχε ολέθριες συνέπειες για την εξέλιξη του πολεοδομικού της σχεδίου. Τα φιλόδοξα σχέδια των πολεοδόμων του 1914-1920 αποδείχθηκαν ανεφάρμοστα· η πόλη στην πραγματικότητα αναπτυσσόταν με τρόπο άναρχο. Οι Αθηναίοι παρέμειναν πιστοί κατά τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα στο νεοκλασικό ύφος. Η χρήση του οπλισμένου σκυροδέματος, από το 1914, περιοριζόταν, όπως συμβαίνει συνήθως με κάθε νέα μέθοδο, σε ορισμένα μόνο τμήματα του κτιρίου. Όμως οι δυνατότητές του επηρέασαν την όψη των κτιρίων μέσω της αυστηρότητας του υλικού και του σκούρου χρώματος που του έδωσαν οι πρώτοι κατασκευαστές. Από το 1923 η εμφάνιση μπαλκονιών σε όλο το πλάτος της πρόσοψης τετραόροφων πολυκατοικιών, και κυρίως η κατασκευή κλειστών μπαλκονιών, που συχνά προεξείχαν πάνω από ένα μέτρο, μείωσαν το πλάτος των δρόμων και αλλοίωσαν με λυπηρό τρόπο την αισθητική της πόλης. Οι συνθήκες ζωής βελτιώνονταν, χάρη στη γενίκευση του ηλεκτρισμού, της κεντρικής θέρμανσης, του τηλεφώνου και του ασανσέρ. Επιπλέον, η κατασκευή του φράγματος του Μαραθώνα το 1931 εξασφάλισε άφθονο απόθεμα νερού. Το 1931 πραγματοποιήθηκε επίσης το όνειρο διεξαγωγής ανασκαφών στην αρχαιολογική ζώνη γύρω από την Ακρόπολη, όπως είχε προβλέψει το πρώτο πολεοδομικό σχέδιο. Πάνω από 350 σπίτια αγοράστηκαν και κατεδαφίστηκαν, και κατά τη διάρκεια των ανασκαφών αποκαλύφθηκε το παλιό διοικητικό κέντρο της πόλης, η αρχαία Αγορά. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η ιταλική επίθεση στις 28 Οκτωβρίου 1940, η γερμανική εισβολή στις 6 Απριλίου 1941, που αποσκοπούσε να εξαλείψει την ιταλική ήττα, και στη συνέχεια η κατοχή της χώρας από Γερμανούς, Ιταλούς και Βουλγάρους, διέκοψαν κάθε ανάπτυξη της πόλης έως την απελευθέρωσή της, στις 12 Οκτωβρίου 1944.

Η κατάσταση στην οποία είχε περιέλθει η Ελλάδα μετά τον πόλεμο ήταν τραγική. Το σύνολο του οδικού και σιδηροδρομικού δικτύου, τα λιμάνια, οι ηλεκτρικοί σταθμοί, η βιομηχανία, όλα είχαν υποστεί πολύ σοβαρές ζημιές εξαιτίας των καταστροφών που προκάλεσε ο εχθρός κατά την υποχώρησή του, και στη συνέχεια από τον εμφύλιο πόλεμο, που διήρκεσε έως το 1949. Η ανοικοδόμηση της χώρας έθετε πολύ δυσχερή προβλήματα, και όλη η προσπάθεια του Κράτους στράφηκε πρώτα στην αποκατάσταση των συγκοινωνιών. Δυστυχώς χάθηκε η ευκαιρία να αναδιαμορφωθεί η πόλη μέσω ενός νέου πολεοδομικού σχεδίου και της δημιουργίας μεγάλων περιφερειακών αρτηριών για την επίλυση του κυκλοφοριακού προβλήματος. Η εντατική ανοικοδόμηση που ξεκίνησε το 1953, για να καλύψει τις στεγαστικές ανάγκες των κατοίκων και όσων έφταναν από την επαρχία, δημιούργησε σοβαρό εμπόδιο, καθιστώντας αδύνατη την τροποποίηση του αρχικού σχεδίου λόγω του υπερβολικού κόστους των απαλλοτριώσεων. Στην περιφερειακή ζώνη, η ανοικοδόμηση υπήρξε πολύ περιορισμένη· μόνο σε εκείνη που βρισκόταν εκτός σχεδίου παρατηρήθηκε η ανέγερση αυθαίρετων μικρών σπιτιών. Στην ουσία, η δραστηριότητα περιορίστηκε στο κέντρο της πόλης, με την κατεδάφιση των παλιών σπιτιών και την ανέγερση πολυώροφων κτιρίων. Αυτή η βίαιη μεταμόρφωση μέσα σε διάστημα 20 ετών, αυτή η εξαφάνιση μιας πόλης μόλις 120 ετών, δεν έχει προηγούμενο στις ευρωπαϊκές χώρες. Πρέπει να ελπίζουμε ότι θα διατηρηθούν, ως δείγματα της αρχιτεκτονικής του περασμένου αιώνα, τα σπάνια και θαυμάσια δημόσια κτίρια. Όμως το πλήθος των όμορφων σπιτιών με τη μνημειακή πρόσοψη, τα οποία, με τις μικρές τους διαστάσεις, έδιναν στην πόλη ανθρώπινη κλίμακα, χάθηκε για πάντα. Μαζί τους εξαφανίστηκαν και οι όμορφοι κήποι που συχνά τα περιέβαλλαν, καθώς τα νέα κτίρια κατέλαβαν σχεδόν όλη την επιφάνεια των οικοπέδων. 

Τα νέα κτίρια, κατά κανόνα επενδεδυμένα με μάρμαρο, χτίστηκαν σεβόμενα το παλιό σχέδιο των δρόμων. Μόνο λίγες αρτηρίες διαπλατύνθηκαν· σε άλλες, περισσότερες, επιβλήθηκε η κατασκευή στοών. Σημαντικές αλλαγές σημαδεύτηκαν από την κατάργηση των τραμ και την εξαφάνιση των γραμμών, καθώς και από τη διαπλάτυνση του οδοστρώματος εις βάρος των πεζοδρομίων. Το τμήμα του Ιλισού που έρεε μέσα στην πόλη καλύφθηκε από τη λεωφόρο Βασιλέως Κωνσταντίνου, η οποία συνέβαλε σημαντικά στην αποσυμφόρηση της κυκλοφορίας στο κέντρο. Όμως τα πρώτα έργα που σηματοδότησαν πραγματική πρόοδο ήταν οι δύο μεγάλες αυτοκινητόδρομοι που συνέδεσαν την Αθήνα με τη Βόρεια Ελλάδα και την Πελοπόννησο. Μια τρίτη αρτηρία, μικρότερη αλλά εξίσου σημαντική, εκείνη προς το ακρωτήριο Σούνιο μέσω της παραλιακής, έπαιξε πολύ μεγάλο ρόλο στην ανάδειξη ολόκληρου αυτού του τμήματος της ακτής της Αττικής. Μετά τον πόλεμο, η Αθήνα έγινε κόμβος διεθνών συγκοινωνιών —οδικών, σιδηροδρομικών, θαλάσσιων και κυρίως αεροπορικών. Η εντυπωσιακή αύξηση του τουρισμού επέβαλε την κατασκευή μεγάλου αριθμού ξενοδοχείων. Παράλληλα, μεγάλα νοσοκομειακά συγκροτήματα προστέθηκαν στα παλιά, καθώς και πολυάριθμα δημόσια κτίρια, σχολεία, εκκλησίες και μουσεία. Μια εύγλωττη εικόνα της καταπληκτικής ανάπτυξης της πόλης δίνεται από τα ακόλουθα στοιχεία: ενώ το 1951 ο πληθυσμός του δήμου Αθηναίων ήταν 555.484 κάτοικοι σε σύνολο 7.632.801 για ολόκληρη τη χώρα, έφτασε τους 867.023 στην απογραφή του 1971. Στην πραγματικότητα όμως δεν υπάρχει πλέον σήμερα διαχωρισμός ανάμεσα στον δήμο Αθηναίων και τους γύρω δήμους, οπότε ο πληθυσμός της περιοχής, συμπεριλαμβανομένου του Πειραιά, ανέρχεται σε 2.540.251 κατοίκους, σε σύνολο πληθυσμού που φτάνει τους 8.768.641.