Ο ΧΕΡΜΑΝ ΜΕΛΒΙΛ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ

 

  Ο Herman Melville  (1819 –1891) γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη. Έφηβος ακόμη, λόγω σοβαρών οικονομικών προβλημάτων, μπάρκαρε σ' ένα εμπορικό καράβι. Μέχρι τα τριάντα του υπήρξε ναύτης σε φαλαινοθηρικό, λιποτάκτης σε νησιά του Νότιου Ειρηνικού, αρχηγός ανταρσίας, κάτοικος της Ταϊτής, γραφιάς και βιβλιοπώλης στη Χαβάη, μέλος του πληρώματος αμερικάνικου πολεμικού πλοίου, μέχρι που έφτασε στη Βοστώνη.  Εκεί παντρεύτηκε και εγκαταστάθηκε μόνιμα στο Πίτσφιλντ της Μασαχουσέτης. Τότε άρχισε να ασχολείται σοβαρά με το γράψιμο. Η επιτυχία ήλθε γρήγορα, αλλά το ίδιο γρήγορα τον εγκατέλειψε. Το 1866 αναγκάστηκε να γίνει τελωνειακός στη Νέα Υόρκη για να ζήσει. Παρέμεινε σ' αυτή τη θέση για 19 χρόνια. Σήμερα θεωρείται   ως ένας από τους πιο διάσημους Αμερικανούς συγγραφείς και το βιβλίο του Moby-Dick ή The Whale ως  ένα από τα καλύτερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Στις 18 Νοεμβρίου 1856 ο Αμερικανός συγγραφέας του Moby-Dick και ποιητής  Χέρμαν Μέλβιλ αναχώρησε από το Λίβερπουλ με προορισμό την Κωνσταντινούπολη και τους Αγίους Τόπους. Δεκατρείς  ημέρες αργότερα , μετά από διάφορες ενδιάμεσες στάσεις, με τελευταία τη Μάλτα, ο συγγραφέας αντικρίζει τις ακτές της Πελοποννήσου. Στις 2 Δεκεμβρίου φτάνει στη Σύρο. Στις σύντομες, σχεδόν τηλεγραφικές, σημειώσεις που άφησε για αυτό το ταξίδι μιλάει για εκείνη, την πρώτη επαφή με τους Έλληνες: 

«Τρίτη, 2 Δεκεμβρίου: Ξημέρωμα στη μέση του Αρχιπελάγους. Δώδεκα με δεκαπέντε περίπου νησιά. Αγκυροβολήσαμε στη Σύρα κατά τις 8 το πρωί. Λιμάνι του Αρχιπελάγους. Μεγάλη ανησυχία μη τυχόν και έχουμε καραντίνα ένδεκα ημερών. Είδα την καραντίνα - μοναχικό μέρος ανάμεσα στους γυμνούς λόφους. Απέναντι από τα πλοία. Στο Τελωνείο μαζί με τον καπετάνιο και τα έγγραφά του. Σε μια μεταλλική θήκη,  πήρε τα χαρτιά του πλοίου με μια ξύλινη λαβίδα. Εν τω μεταξύ ένας αξιωματικός πήγε  στο πλοίο για να συγκεντρώσει το πλήρωμα. Αν υπάρχει  νεκρός, ή λείπει κάποιος, τότε καραντίνα! Εντάξει, όμως. – Περπάτησα παραλιακά. Νέα και  παλιά πόλη. Ζωηρή κίνηση στην αποβάθρα. Πάρτε μια νύχτα  όλους τους ηθοποιούς της όπερας  από τα θέατρα του Λονδίνου και βάλτε τους να εργαστούν φορώντας τα φανταχτερά κοστούμια τους, ζυγίζουν μπάλες βαμβακιού,  μετράνε ψάρια, κάθονται σε τραπέζια στην αποβάθρα, καπνίζουν, μιλάνε, χαλαρώνουν, κάθονται σε βάρκες- μαζεύοντας ράκη, μεταφέροντας βαρέλια νερού, μισοβυθισμένα, μπορεί να δώσουν όλα αυτά μια ιδέα  για ένα  ελληνικό λιμάνι. Η γραφικότητα στο μεγαλείο της. Ποικιλία από αυτά. Ελληνικά παντελόνια [βράκες νησιώτικες], διασταύρωση  ανάμεσα σε μεσοφόρια και κανονικά παντελόνια. Κάποιοι με λευκά μεσοφόρια [φουστανέλες]  και κεντημένα γιλέκα. Καλές μορφές, ευγενικά πρόσωπα. Μουστάκι.  Πήγα στην Παλιά πόλη. Από την θάλασσα μοιάζει με ένα κολοσσιαίο κομμάτι ζάχαρης.  Λευκά σπίτια. Διαχωρίζεται από Νέα πόλη με ελεύθερες εκτάσεις. Σκαρφάλωσα. Τέλειος λαβύρινθος από πετρόκτιστα σπίτια ή μάλλον καλύτερα καλύβια, χτισμένα χωρίς το παραμικρό σχέδιο. Ζιγκ ζαγκ. Μικρές αυλές μπροστά από το καθένα, μερικές φορές πάνω από το ύψος του  κεφαλιού,διασχίζοντας το μονοπάτι.  Επικαλυμμένα με πέτρα, στέγες επίπεδες και στρωμένες.Πάνω, πάνω  μόνο οδηγός είναι ικανός να σκαρφαλώσει. Επιτέλους στην κορυφή, μια εκκλησία, από την αυλή  της οποίας μοναδική θέα στο Αρχιπέλαγος και τα νησιά. Φαίνεται πολύ παλιά. Πιθανόν αμυντικός προμαχώνας. Φτωχοί άνθρωποι ζουν εδώ. Γραφικότητα. Μερικοί γέροι μοιάζουν στον Περικλή μεταμορφωμένοι ρακοσυλλέκτες. Τέτοιος συνδυασμός γραφικότητας και ανυπόφορης φτώχειας. Ατελείωτα σκαλοπάτια οδηγούν μέχρι την παλιά πόλη. Σαν να φτιάχτηκαν για κατσίκες. Τα γαϊδούρια ανεβαίνουν σε αυτά. Τριγύρω άγονοι, κοκκινωποί λόφοι, εδώ και εκεί πεζούλια με πέτρες. Είδα έναν άνδρα να οργώνει με μια παλιά ρίζα. Ορισμένες στέγες είναι φυτεμένες. Πολύ βρώμικα. Τρομερή φωλιά για την πανούκλα. Θέα των νησιών. Μικρά χωριά, λευκά, ανάμεσα στα βουνά. Το γαλάζιο της θάλασσας και το λευκό των συννέφων, η ελληνική σημαία….Η αποβάθρα, ένα είδος ημικύκλιο, συμπίπτει με το αμφιθέατρο των λόφων. Είναι Δεκέμβριος και παρόλα αυτά τραπέζια και καρέκλες έξω, καφές και ναργιλέδες. Ξυλουργοί και σιδεράδες εργάζονται με αυτά τα κουστούμια θεάτρου. Ο σκουπιδιάρης μέσα στο οπερετικό του κοστούμι, προχωρά και σκουπίζει τους δρόμους με την σκούπα του και το φαράσι, το περιεχόμενο του οποίου αδειάζει κάθε λίγο στα πανέρια που κρέμονται δεξιά και αριστερά από ένα γάιδαρο. Χωρίς άλογα ή άμαξες, οι δρόμοι είναι φτιαγμένοι για πεζούς. Το πλήθος στις αποβάθρες, όλοι σχεδόν με κόκκινα σκουφιά, μοιάζουν με φλαμίνγκος. Μακριές φούντες [με φέσια], οι εργάτες τις φορούν και μεταφέρουν στο κεφάλι τους πανέρια με ψάρια. Μερικοί μοιάζουν να μην κάνουν τίποτα. Όλο τεμπελιά. Ελληνικές πινακίδες πάνω σε έναν που πουλάει πίτες». Ο  Μέλβιλ φεύγει για την Ανατολή και επιστρέφει μετά από σχεδόν δύο μήνες. 

Την Κυριακή 8 Φεβρουαρίου  ο Μέλβιλ φθάνει στον Πειραιά : «Στις 7 το απόγευμα ρίξαμε άγκυρα στον Πειραιά. […] Αύριο το πρωί Ακρόπολη. Την είδα λουσμένη από το σεληνόφως στο δρόμο για την Αθήνα. Ξενοδοχείο της Αγγλίας. Οδηγός στα αξιοθέατα Αλέξανδρος. [..] Ακρόπολις. Κομμάτια από μάρμαρο σαν τους στύλους από πάγο του Βένχαμ ή σαν τεράστια κομμάτια από κερί. Ο Παρθενώνας υψώνεται σαν τον Σταυρό σύμβολο του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Περίεργη αντίθεση του βράχου με το λείο μάρμαρο του ναού. Στο Στέρλινγκ-τέχνη και φύση συνεργάζονται. Όχι τόσο , όμως, στην Ακρόπολη. Ανεπαίσθητες ραφές-πηγμένες σε μια ενότητα. Σπάζουν σαν χιόνι παγωμένο. Ναός του Ολυμπίου Διός. Όμοιος με ξέφωτο σε δάσος. Συστάδα κιόνων. Δύο απομονωμένοι στην άκρη. Γλυπτή τούφα στην κορυφή. Φοινικόδεντρο. Η άκανθος γέρνει σαν τον φοίνικα. Πεσμένος κίονας στο κιγκλίδωμα, όπως ο τάφος. Ακόμη συμμετρικός παρά την πτώση του. Όρθιος για περισσότερα από 2000 χρόνια. Κάτω επιτέλους.[…] Την επομένη περιήγηση στα ερείπια με τον Αλέξανδρο. Επίσκεψη στο κατάστημά του-μέλι Υμηττού, καλάθια Παρνασσού, κολιέ από όστρακα από τον Μαραθώνα, εικόνες της Αθήνας, ενδύματα κ.λπ. Συνάντηση με τον κ.Marshall από τη Βοστώνη ή τη Νέα Υόρκη στο ξενοδοχείο. Τριγυρίζει ολόκληρη τη Μεσόγειο. Ασχολείται με επιχειρήσεις πάγου. Κόβει πάγο στην Μαύρη θάλασσα. Φαντάστηκα την ιστορία της ζωής του. Πρόσκληση για την οικία του προξένου Δρ Κινγκ. Ελληνίδα σύζυγος. Πρόσκληση για τσάι. Η κόρη του βρίσκεται στην Αμερική. Ευχάριστο βράδυ. Κρύο, με διαλείμματα χιονιού και ήλιου στη διάρκεια της ημέρας […]. Ανάμεσα στα ερείπια-τα επισκέφτηκα και πάλι όλα. Ναός του Θησέα, καλοδιατηρημένος. Κιτρινωπή όψη. Σαφράν. Καμμένος στη σιγανή  φωτιά του Χρόνου. Ναός της Νίκης. Αναστύλωση. Εικόνα της Νίκης που δένει το σανδάλι. Όλη η σύλληψη γεμάτη χάρη και ομορφιά. Ο γενουάτικος πύργος ενσωματώνει τμήματα των Προπυλαίων. Βάση του Παρθενώνα. Τετράγωνη. Κομμάτια πάγου-παγωμένα μαζί. Χωρίς ασβεστοκονίαμα. Λεπτότητα της παγωνιάς. [..] Είδα τη δύση από τον Λυκαβηττό. Ενδιαφέρουσα ανάβαση».

Στις 11 Φεβρουαρίου ο Μέλβιλ αναχωρεί με προορισμό τη Μεσσήνη της Ιταλίας: « Όμορφη μέρα. Ωραία πορεία προς τον Πειραιά. Η Ακρόπολη στο βάθος σχεδόν σε όλο τον δρόμο. Ευθύς  δρόμος. [..]Το Πεντελικό σκεπασμένο στην κορυφή με χιόνι-κοιτάζει κάτω το παιδί του τον Παρθενώνα. Τα ερείπια του Παρθενώνα, όπως οι πάγοι που σπάζουν στον North River». 

Herman Melville, Journals, Northwestern University Press and The Newberry Library, Evanston and Chicago,  1989